مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

بررسی نقش حمزه‌آغا منگور در قیام شیخ ‌عبیدالله شمدینانی علیه قاجاریّه (1297 ق/ 1880 م)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای تاریخ ایران اسلامی دانشگاه لرستان
2 استاد تاریخ دانشگاه لرستان
3 استاد تاریخ/ گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
4 استادیار تاریخ/ گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
چکیده
حمزه ­آغا سرکردۀ ایل منگور بود که در سدۀ 13 ق./ 19 م. در نابسامانی اوضاع اقتصادی و سیاسی ایران در عصر ناصری و نارضایتی مردم کُرد از حکّام قاجاری و فشارهای مالیاتی، شورشی را در میان ایلات و قبایل کُرد دامن زد. هم­زمان، در عثمانی نیز کُردها به­ رهبری شیخ­ عبیدالله شمدینانی از شیوخ فرقۀ نقشبندیّه، علیه حکومت ناصرالدین­شاه شورش کردند. این دو با استفاده از عقاید مذهبی و فرقه­ای، با گردآوردن لشکری عظیم از ایلات کُرد، شهرهای مرزی ایران و عثمانی را مورد تاخت­و­تاز قراردادند و شمار زیادی از مردم را از دَم تیغ گذراندند. هدف این مقاله، با رویکرد جامعه­شناسی و روش توصیفی _ تحلیلی، بررسی و تحلیل دو شورش مزبور و نقش حمزه­آغا به­عنوان طرّاح تبدیل این دو شورش به یک قیام، با فرمان جهاد مذهبی از نوع ناسیونالیستی است. یافته­های پژوهش نشان­ می­دهد که حمزه­ آغا منگور نقش اصلی را در برانگیختن شیخ به یک قیام مذهبی علیه حکومت ناصری ایفا کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Studying Hamza Agha Mangour's Role ln Sheikh Ubydallah Shemdinani's Uprising against the Qajar Dynasty (1297 AH/AD 1880)

نویسندگان English

Farideh Morovati 1
Jahanbakhsh Savagheb 2
Mohsen Rahmati 3
Shahab Shahidani 4
1 PhD Student of History of Islamic Iran, Lorestan University
2 Corresponding Author: Professor of History, Lorestan University; Email: Savagheb.j@lu.ac.ir
3 Assistant Professor of History, Lorestan University; Email: Rahmati.m@lu.ac.ir
4 Professor of History, Lorestan University; Email: Shahidani.sh@lu.ac.ir
چکیده English

Hamza Agha was the chief of the Mangour tribe who amid Iran's economic and political disorder during Nasseri era, Kurds' dissidence from Qajarid rulers and tax pressures provoked a rebellion among the tribes of Kurds in Iran. In the Ottomans, Kurds revolted with similar goals led by Sheikh Ubaidullah Shemdinani against the rule of Nasir al-Din Shah. Their leader was the one of the Sheikhs of the Naghshbandi order. Using religious and sectarian beliefs, Hamza Agha and Sheikh Ubaidullah gathered a huge army of Kurdish tribes and invaded the border towns of Persia and the Ottomans and killed a large number of people. This research, adopting a sociological approach and employing a descriptive-analytical method, aims to investigate the two riots and the effect of the presence of Hamza Agha as the theorist to transform the riots into an uprising with a religious order of a nationalist type. The findings show that Hamza Agha Mangour played a major role in provoking Sheikh to a religious uprising against Nasseri's reign.

کلیدواژه‌ها English

Hamza Agha Mangour
Sheikh Ubaidullah
the Qajar Dynasty
the Ottoman Empire
Kurds
-        آقابخشی، علی (1366). فرهنگ علوم سیاسی، تهران: پگاه.
-         ابوت، کیث ادوارد (1396). شهرها و تجارت ایران در دوره قاجار، ترجمۀ عبدالحسین رئیس­السادات، تهران: امیرکبیر.
-         اختر (روزنامه)(1297). س 6، ش 43، پنج­شنبه سلخ ذی­القعده؛ ش 44، دوشنبه 5 ذی‌الحجه؛ ش 46، پنج­شنبه 15 ذی­الحجه؛ ش  48، پنج­شنبه 21 ذی­الحجه.
-         ادموندز، سیسیل­جی (1367). کُردها، ترک­ها، عرب­ها، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان.
-         ادیب­الشعراء، میرزا رشید (1346). تاریخ افشار، به­اهتمام محمود رامیان و پرویز شهریار افشار، تبریز: شفق.
-         ارفع، حسن (1382). کُردها (یک بررسی تاریخی و سیاسی)، به­کوشش محمدرئوف مرادی، تهران: آنا.
-         اعتمادالسلطنه، محمدحسن­خان (1363). المآثر و الآثار، به­کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر.
-         ــــــــــــــــــــــ (1367). تاریخ منتظم ناصری، به­کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
-         ______________ (1350). روزنامه خاطرات اعتماد­السلطنه، مربوط به سال­های 1292 تا 1313 هجری قمری، مقدمه و فهرست­ها ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
-         افشار، علی (1346). شورش شیخ ­عبیدالله، ضمیمۀ تاریخ افشار، میرزا رشید ادیب­الشعراء، به­اهتمام محمود رامیان و پرویز شهریار افشار، تبریز: شفق.
-         افشار ارومی، علی­بن امیر لویه­خان (1393). تاریخ اکراد، شرح واقعه حمله شیخ ­عبیدالله کُرد به آذربایجان در سال 1297ق، به­کوشش یوسف بیگ­بابا­پور و مسعود غلامیه، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
-         امین­الدوله، میرزاعلی­خان (1370). خاطرات سیاسی، به­کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران: امیرکبیر.
-         انتصار، نادر (1381). قومیّت­گرایی کُرد، ترجمۀ عبدالله عبدالله­زاده، تهران: مترجم با همکاری معرفت.
-         اولسن، رابرت (1377). قیام شیخ سعید پیران (کردستان 1925)، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: نگاه.
-         اوبن، اوژن (1362). ایران امروز 1907-1906، ترجمه و توضیحات علی­اصغر سعیدی، تهران: زوّار.
-         ایران (روزنامه)(1297). ش 435، شنبه 2 ذی­الحجه­الحرام.
-         بامداد، مهدی (1363). شرح رجال ایران، بی­جا: کتابفروشی زوّار.
-         برویین­سن، مارتین­وان (1383). جامعه­شناسی مردم کُرد (آغا، شیخ، دولت)، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: پانیذ.
-         ______________ (1384). سرگذشت شورش سمکو (قبایل کُرد و دولت ایران)، ترجمۀ محمد صمدی، مهاباد: رهرو.
-         بلو، ژویس (1379). بررسی جامعه­شناسی و تاریخی مسئله کُرد، ترجمۀ پرویز امینی، تهران: شالوده.
-         بیگدلی، علی و بیروتی، رسول (1393). «سیاست پان­اسلامیسم عبدالحمید دوم و کُردها»، جامعه­شناسی سیاسی جهان اسلام، دورۀ دوم، ش2.
-         پروین، نادر (1389). «استعمار انگلستان و شورش کُردها در دوره معاصر»، تاریخ روابط خارجی، س11، ش44.
-         تکش، علاءالدین (1356). «گوشه­ای از تاریخ»، ارمغان، دوره 46، ش 11 و 12.
-         توکلی، محمدرئوف (1378). تاریخ تصوف در کردستان، تهران: توکلی.
-         چهره­گشا، امیر (1396). شورش شیخ­ عبیدالله شمزینی در تبریز و ارومیه از منظر روزنامه‌های دوره ناصری، تبریز: اختر.
-         حاج سیاح (1359). خاطرات حاج سیاح، به­کوشش حمید سیاح، تهران: امیرکبیر.
-         حکومت سایه­ها: مکاتبات محرمانه و سیاسی میرزا حسین­خان سپهسالار (1372). به‌کوشش محمدرضا عباسی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
-         دیوان­بیگی، حسین­­بن رضا (1382). خاطرات دیوان­بیگی (میرزاحسین­خان)، به­کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، تهران: اساطیر.
-         رساله افتتاح ناصری (1393). ضمیمه جستاری پیرامون جنبش شیخ­ عبیدالله شمدینی، محمد کلهر، تهران: پردیس دانش.
-         زکی­بیگ، محمدامین (1381).زبده تاریخ کُرد و کردستان، ترجمۀ یدالله روشن اردلان، تهران: توس.
-         سجادی، علاءالدین (1380). تاریخ جنبش­های آزادیبخش مردم کُرد، ترجمۀ احمد محمدی، تهران: مترجم.
-         شرفکندی، صادق (1392). تاریخ جنبش­های ملی کُرد از قرن نوزدهم تا پایان جنگ جهانی دوم، اربیل: اتحادیه دانشجویان دمکرات کردستان ایران.
-         شیبانی، ابراهیم (1366). منتخب­التواریخ، تهران: علمی.
-         شیرکوه، بله­چ (1930). القضیه­الکردیه (ماضی­الکرد و حاضرهم)، مصر: مکتبه­السعاده.
-         صمدی، عبدالله (1383). منظومه کُردی حمزه­آقا منگور و رابطه آن با قیام شیخ عبیدالله شمزینی، ترجمۀ محمد صمدی، مهاباد: رهرو.
-         طاهراحمدی، محمود (1370). تلگرافات عصر سپهسالار، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
-         طبیبی، حشمت­الله (1368). «نهادهای اجتماعی»، ماهنامه علوم اجتماعی، ج1، ش2، دانشگاه تهران.
-         ظل­السلطان، مسعودمیرزا (1368). خاطرات ظل­السلطان، سرگذشت مسعودی، به­اهتمام، تهران: اساطیر.
-         عزیز، جمال­میرزا (1379). قیام 1880 کردستان در اسناد محرمانه بریتانیا، ترجمۀ بهزاد خوشحالی، همدان: نور علم.
-         غوریانس، اسکندر، تاریخ طغیان اکراد، نسخۀ خطی، کتابخانه مجلس شورای ملی، ش5738/74414.
-         فاروقی، عمر (1383). کردستان در مسیر تاریخ به روایت اسناد، تهران: آنا.
-         فتنه شیخ­ عبیدالله کُرد (گزارش­هایی از وقایع حمله اکراد به صفحات آذربایجان در دوره قاجار)(1390)، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
-         فرهنگ اصفهان (هفته­نامه)(1297). س2، ش71، پنج­شنبه 29 ذی­القعده.
-         فیضی، کیومرث (1391). قیام شیخ­ عبیدالله شمزینی در دوره ناصرالدین شاه قاجار، ایلام: جوهرحیات.
-         کرزن، جرج ن (1373). ایران و قضیه ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.
-         کلهر، محمد (1393). جستاری پیرامون جنبش شیخ ­عبیدالله شمدینی (1297ق/1880م)، تهران: پردیس دانش.
-         کنان، درک (بی­تا). کُرد و کردستان، ترجمۀ جواد هاتفی، تهران: عطایی.
-         کندال و دیگران (1372). کُردها، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: روزبهان.
-         کوچرا، کریس (1377). جنبش ملی کُرد، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: نگاه.
-         گر، تد رابرت (1377). چرا انسان­ها شورش می­کنند، ترجمۀ علی مرشدی­زاد، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
-         گروسی، امیرنظام (1373). گزارش­ها و نامه­های دیوانی و نظامی، به­کوشش ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
-         گزارش ابوالقاسم کارگزار وزارت امور خارجه در ساوجبلاغ (1373). پیوست گزارش­ها و نامه­های دیوانی و نظامی امیرنظام گروسی، به­کوشش ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
-         مردوخ روحانی«شیوا»، بابا (1382). تاریخ مشاهیر کُرد، امرا و خاندان­ها، به­کوشش محمدماجد مردوخ روحانی، تهران: سروش.
-         مکاتبات ولیعهد و افراد بلندمرتبه در خصوص امورات مربوط به آذربایجان و شورش اکراد به رهبری شیخ­ عبیدالله، نسخۀ خطی، کتابخانه مجلس شورای ملی، ش 3975375.
-         مک­داول، دیوید (1383). تاریخ معاصر کُرد، ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: پانیذ.
-         ملک­آرا، عباس­میرزا (1361). شرح حال عباس­میرزا ملک­آر، به­کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: بابک.
-         مینورسکی، ولادیمیر (1379). کُرد، ترجمۀ حبیب­الله تابانی، تهران: گستره.
-         ـــــــــــــــ (1378). کُرد: تاریخ، زبان و فرهنگ، ترجمۀ محمدرئوف یوسفی­نژاد، تهران: سهیل.
-         نادرمیرزا (1360). تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز، شرح و تعلیقات محمد مشیری، تهران: اقبال.
-         نصیری، محمدرضا (1371). اسناد و مکاتبات تاریخی ایران (قاجاریه از 1264 تا 1307 ق)، تهران: کیهان.
-         نهری، شیخ­ عبیدالله (1381). تحفه­الاحباب یا مثنوی شیخ­ عبیدالله نهری، به­کوشش اسلام دعاگو، ارومیه: حسینی اصل.
-         نیکیتین، واسیلی (1366). کُرد و کردستان، ترجمۀ محمد قاضی، تهران: نیلوفر.
-         وقایع­نگار کردستانی، علی­اکبر (1381). جغرافیا و تاریخ کردستان (حدیقه ناصریه و مرآت­الظفر)، به­کوشش محمدرئوف توکلی، تهران: توکلی.
-         هدایت (مخبرالسلطنه)، مهدیقلی (1385). خاطرات و خطرات، تهران: کتابفروشی زوار.
-         یاقی، اسماعیل­احمد (1383). دولت عثمانی از اقتدار تا انحلال، ترجمۀ رسول جعفریان، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.