انجمن ایرانی تاریخ با همکاری دانشگاه اراک مطالعات تاریخی جنگ 2588-7033 10 1 2026 06 22 ­ Khawarij War Strategies from the Rise of the Abbasid Caliphate to the Collapse of the Saffarids راهبردهای جنگی خوارج از برآمدن خلافت عباسی تا فروپاشی صفاریان 82 95 737112 10.22034/hsow.2026.2076297.1651 FA کورش صالحی دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران 0000-0002-9725-8045 اسماعیل دهانی کارشناسی ارشد، گروه تاریخ، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران Journal Article 2025 10 31 <span>The Khawarij experienced profound intellectual fragmentation and strategic discord during the second and third centuries AH, which compelled a fundamental reorientation of their military tactics. Employing a library‑based documentary research method, this article investigates the martial strategies adopted by the Khawarij in the period from 132 to 296 AH — spanning the rise of the Abbasid Caliphate to the collapse of the Saffarid dynasty. The primary research question concerns the most salient warfare strategies pursued by the Kharijite movement during this interval. The central hypothesis posits that, in addition to conventional pitched battles, the Khawarij systematically resorted to terrorism, intimidation, irregular warfare, strategic retreats, road interdiction, co‑optation of anti‑Caliphal factions, and temporary coalitions with such groups. The findings reveal that the Khawarij mounted considerable resistance through guerrilla operations, surprise assaults, concealment in mountainous and desert refuges, mobilization of peripheral communities, and provisional coexistence with dissident Muslim groups who did not share their doctrinal views. Nevertheless, the Abbasid Caliphate — at immense financial and military cost — largely neutralized these approaches, progressively driving the Khawarij towards more indirect methods, including targeted assassinations, hit‑and‑run tactics, deep cover concealment, large‑scale migration, and closer engagement with distant indigenous populations. This study demonstrates that, despite the Khawarij's notable tactical flexibility, the structural superiority and overwhelming resources of the Caliphate ultimately consigned them to strategic marginalization.</span> <span dir="RTL" lang="AR-SA">خوارج در قرن دوم و سوم هجری با پراکندگی فکری و تشتت راهبردی مواجه و ناگزیر به تغییر تاکتیک‌های جنگی خود شدند. مقاله حاضر با روش کتابخانه‌ای، راهبردهای نظامی خوارج را در بازه‌ی ۱۳۲–۲۹۶ ق، از برآمدن عباسیان تا فروپاشی صفاریان، بررسی می‌کند. پرسش اصلی آن است که مهم‌ترین راهبردهای جنگی خوارج در این دوره چه بوده است؟ فرضیه بر آن است که خوارج افزون بر جنگ رویارو، از ترور، ارعاب، جنگ نامنظم، عقب‌نشینی راهبردی، قطع راه‌ها، جذب نیروهای ضدخلافت و اتحاد موقت با آنان بهره بردند. یافته‌ها نشان می‌دهد که خوارج با تکیه بر جنگ چریکی، حملات غافلگیرانه، اختفا در مناطق کوهستانی و بیابانی، سازمان‌دهی جوامع دوردست و همزیستی موقت با گروه‌های غیرهم‌عقیده، مقاومت‌های قابل‌توجهی ترتیب دادند. بااین‌حال، خلافت عباسی با صرف هزینه‌های گسترده، تا حد زیادی این راهبردها را خنثی ساخت و خوارج را به سمت روش‌های غیرمستقیم‌تر همچون ترور، جنگ‌وگریز، اختفای عمیق، مهاجرت و نزدیکی به جوامع بومی دوردست سوق داد. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که اگرچه خوارج از انعطاف‌پذیری تاکتیکی بالایی برخوردار بودند، برتریِ ساختاری و منابعِ خلافت، سرانجام آن‌ها را به حاشیه‌رانیِ راهبردی کشاند</span>. https://hsow.journal.araku.ac.ir/article_737112_f27e6ec426ae2be606c2210e072701c6.pdf