Historical Study of War

Historical Study of War

­ Khawarij War Strategies from the Rise of the Abbasid Caliphate to the Collapse of the Saffarids

Document Type : Original Article

Authors
1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 M.A. in History, Department of History, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
Abstract
The Khawarij experienced profound intellectual fragmentation and strategic discord during the second and third centuries AH, which compelled a fundamental reorientation of their military tactics. Employing a library‑based documentary research method, this article investigates the martial strategies adopted by the Khawarij in the period from 132 to 296 AH — spanning the rise of the Abbasid Caliphate to the collapse of the Saffarid dynasty. The primary research question concerns the most salient warfare strategies pursued by the Kharijite movement during this interval. The central hypothesis posits that, in addition to conventional pitched battles, the Khawarij systematically resorted to terrorism, intimidation, irregular warfare, strategic retreats, road interdiction, co‑optation of anti‑Caliphal factions, and temporary coalitions with such groups. The findings reveal that the Khawarij mounted considerable resistance through guerrilla operations, surprise assaults, concealment in mountainous and desert refuges, mobilization of peripheral communities, and provisional coexistence with dissident Muslim groups who did not share their doctrinal views. Nevertheless, the Abbasid Caliphate — at immense financial and military cost — largely neutralized these approaches, progressively driving the Khawarij towards more indirect methods, including targeted assassinations, hit‑and‑run tactics, deep cover concealment, large‑scale migration, and closer engagement with distant indigenous populations. This study demonstrates that, despite the Khawarij's notable tactical flexibility, the structural superiority and overwhelming resources of the Caliphate ultimately consigned them to strategic marginalization.
Keywords
Subjects

-                    ابن­اثیر، عزالدین (۱۳۷۳) . کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمۀ ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی.
-                    ابن جوزی (۱۴۱۵ ق / ۱۹۹۵ م). المنتظم فی التواریخ الملوک و الامم، تحقیق سهیل زکار، جزء ۶، بیروت: دارالفکر.
-                    ابن طباطبا، محمدبن علی (۱۳۶۰). تاریخ الفخری. ترجمۀ وحید گلپایگانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
-                    ابن عبد ربه (۱۳۵۳ ق/ ۱۹۳۵ م).  العقد الفرید، جلد ۱، قاهره: مطبعه مصطفی محمد.
-                    اشپولر، برتولد (۱۳۶۴).  تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ جواد فلاطوری، تهران: علمی و فرهنگی.
-                    اشعری، علی بن اسماعیل (۱۴۰۰/۱۹۸۰).  کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر،جلد ۶، ویسبادن: فرانز شتاینر.
-                    اطفیش، محمد بن یوسف (۱۴۰۳ ق). شرح کتاب النیل و شفاء العلیل، السعودیه: مکتبه الارشاد.
-                    افقری، فریبا (۱۳۹۹). «تحرکات خوارج در ایران در اوایل دوره عباسی»،  تاریخنامه خوارزمی، شماره ۳۲، صص ۳-۱۸.
-                    البابطین، یوسف الشیخ عبدالمحسن (۱۴۰۹ ق / ۱۹۸۸).  حرکت الخوارج نشأتها و اسبابه، کویت: بینا.
-                    باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۸۳).  یعقوب لیث، تهران: نشر علم.
-                    البرّادی، ابوالقاسم بن ابراهیم (۲۰۱۴ م).  الجواهر المنتقاه، تصحیح و تعلیق احمد بن سعود السیابی، الطبعه الاولی، لندن: دارالحکمه.
-                    بغدادی، عبد القاهر (۱۹۷۷).  الفرق بین الفرق وبیان الفرقة الناجیة، جلد1، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
-                    بیهقی، ابوالفضل (۱۳۶۲).  تاریخ بیهقی، چاپ غنی و فیاض، تهران: انتشارات خواجو.
-                    تاریخ سیستان (۱۳۶۶ ش). تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران: کلاله خاور.
-                    ترکمنی آذر، پروین و پرگاری، صالح (۱۳۸۹).  تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفاریان و علویان، تهران: سمت.
-                    جاحظ، عمرو بن بحر (۱۳۸۴ ق).  رسائل الجاحظ، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قاهره: مکتبة الخانجی.
-                    جعفری، حسین محمد (۱۳۷۱).  تشیع در مسیر تاریخ، ترجمۀ محمد تقی آیت اللهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-                    جهلان (۱۹۹۱).  الفکر السیاسی عند الاباضیه، الجزایر: جمعیه التراث.
-                    حمزه اصفهانی، ابوعبدالله (۱۳۴۶).  تاریخ پیامبران و شاهان، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
-                    دینوری، ابو حنیفه احمد بن داوود (۱۳۶۶).  اخبار الطوال، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
-                    ذکاوتی قراگزلو، علیرضا (۱۳۷۹). «تناسخ و نحله‌های شعوبی متأخر»، معارف، دوره ۱۷، شماره ۵۰/۲، صص ۶۲-۷۳.
-                    رمضانی، مهدی؛ رفیعی، امیرتیمور و محمدی، حسین (۱۴۰۳). «ادوات و ساختار ارتش ایران از ابتدای حکومت ساسانیان تا پایان حکومت علویان»، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۷، صص ۱۶-۳۲.
-                    زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۶۵).  تاریخ مردم ایران، جلد ۲، تهران: امیر کبیر.
-                    زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۸۶).  تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر.
-                    السالمی، نورالدین عبدالله بن حمید (۲۰۰۰ م).  تحفه الأعیان سیره اهل العمان، چاپ ۲، عمان: مکتبه الامام نورالدین السالمی.
-                    شجاعی صائین، علی (۱۳۷۶).  تاریخ تکوین دولت صفاری، تهران: نشر اهل قلم.
-                    شهریاری، ام­البنین؛ صفری فروشانی، نعمت الله (۱۳۹۸). «رهیافت‌های هویت سرزمینی و دینی در کتاب تاریخ سیستان».  پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، شماره ۲۴، صص ۱۳۱-۱۵۷.
-                    صدیقی، غلامحسین (۱۳۷۲).  جنبش‌های دینی ایرانی در قرنهای دوم و سوم هجری، تهران: پاژنگ.
-                    صفری فروشانی، نعمت‌الله (۱۳۷۸).  غالیان، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
-                    صفوت، احمد زکی (۱۳۵۷ ق / ۱۹۳۸ م).  جمهره الرسائل العرب فی عصور العربیه الزاهره، بیروت: المکتبه العلمیه.
-                    ضیائی، علی اکبر (۲۰۰۳ م).  معجم مصادر الاباضیه، تهران: انتشارات بین المللی الهدی.
-                    طبری، محمّد بن جریر (۱۳۶۹ ش).  تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، جلد ۱۳، تهران: اساطیر.
-                    عمرو خلیفه، نامی (۲۰۰۱ م).  دراسات عن الإباضیه، بیروت: دارالغرب الإسلامی.
-                    فروزانی، سید ابوالقاسم (۱۳۷۸). «قیام‌های خوارج در روزگار هارون‌الرشید»،  تاریخ ایران، شماره ۵۹، صص ۱۱۷-۱۳۸.
-                    مفتخری، حسین (۱۳۷۹). «خوارج در ایران»،  تاریخ اسلام، شماره ۲، صص ۱۵۷-۱۷۴.
-                    ملطی شافعی، محمد بن احمد (۱۴۱۳ ق/۱۹۹۳ م).  التنبیه و الرد علی أهل الأهواء و البدع، تحقیق محمد زینهم محمد عزب، قاهره: مکتبة مدبولی.
-                    مؤمنی، محسن؛ محمدزاده، سیده شپول (۱۳۹۸). «چالش‌های مدیریت نیروهای انتظامی در سپاه یعقوب لیث صفاری»،  تاریخ انتظامی، سال 6، (20)، صص ۲۷-۵۰.
-                    نیکبخت، فریده (۱۳۹۴). «علل پذیرش و دفع خوارج توسط مردم ایران در قرن سوم»، جندی‌شاپور، شماره ۴، صص ۹۲-۱۰۶.
-                    الوریمی، بوعجیله (۱۳۹۰).  ناجیه، اسلام خوارج، ترجمۀ عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی. تهران: نشر کتاب توت.
-                    یزدانیان، حسین (۱۳۵۶).  زندگانی یعقوب لیث صفار، تهران: انتشارات توس.
-                    ﯾﻌﻘﻮبی، اﺑﻦ واﺿﺢ (۱۴۲۲ ق).  اﻟﺒﻠﺪان، بیروت: دارالکتب اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ.
-                    یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (۱۳۷۱).  تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، چاپ ششم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
-                    یغمایی، حسن (۱۳۷۰).  تاریخ دولت صفاریان، تهران: دنیای کتاب.