Historical Study of War

Historical Study of War

Another Account of the Outcome of Sultan Muhammad Khwarazmshah’s Campaign to Baghdad

Document Type : Original Article

Author
Associate Professor at the Department of The History, Payame Noor University (PNU), Tehran, Iran
Abstract
درباره لشکرکشی سلطان محمد خوارزمشاه به بغداد، روایت مشهوری در دست است که مطابق آن خوارزمشاه در «گردنه اسدآباد» گرفتار برف و سرما شده و ازاین‌رو در برانداختن خلافت ناکام شده است. اگرچه درباره اصل ناکامی و عدم تحقق خواسته خوارزمشاه، گمانی وجود ندارد اما بررسی دقیق متون تاریخی برجای‌مانده نشان می‌دهد که درباره جزئیات آن رویداد و به‌ویژه درباره «محل» گرفتاری لشکر خوارزمشاه، این روایت «مشهور» یکسره و به‌صورت قطع مورد تائید شمار دیگری از «مورخان» قرار نداشته و ازاین‌رو شماری از آن‌ها موضوع را «مسکوت» گذاشته و برخی هم «محل» دیگری را در «حلوان» برای رویداد یادشده تعیین کرده‌اند که نزد «پژوهشگران تاریخ» مغفول مانده است.
بنابراین این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی در پاسخ به این پرسش است: «روایت دوم» از گرفتاری خوارزمشاه در مسیر لشکرکشی به بغداد که از سوی پژوهشگران «مغفول مانده»، در مقایسه با «روایت نخست» یا «روایت مشهور» تا چه اندازه دارای اعتبار تاریخی است؟ به نظر می‌رسد گذشته از «شهرت» روایت نخست، کهن‌ترین منبع نزدیک به رویداد و تعداد دیگری از متون تاریخی بعدی، «محل» آن را مسکوت و مبهم گذاشته و البته شواهد ارائه‌شده در آن، با «محل» مشهور نیز مطابقت ندارد؛ همچنین در میان متون مشهور و معتبر تاریخی هم «روایت دیگری» درباره آن عرضه‌شده است. لذا این پژوهش نشان می‌دهد پذیرش «روایت مشهور» به‌عنوان گزاره قطعی از آن رویداد، پرسش‌برانگیز است و در بیان آن رویداد، دست‌کم اذعان به «محتمل» بودن «روایت دوم» ضروری است.
Keywords

Subjects


- ابن­اثیر، عزالدین علی(1385). الکامل فی التاریخ‏، بیروت: دار صادر.

- ابن­تغری بردی، یوسف (1392). النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، تحقیق فهیم محمد شلتوت، قاهره: وزاره الثقافه و الإرشاد القومی. المؤسسه المصریه العامه.

- ابن­خلدون (1364). تاریخ ابن­خلدون، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

- اذکایی، پرویز (1380). همدان نامه، همدان: مادستان.

- اشراف، محمدحسین (1386). «حبیب السیر فی اخبار البشر»، دانشنامه ادب فارسی، زیر نظر اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی،ج2 از ص 685تا ص686.
- اصطخری، ابواسحاق (1347). مسالک و ممالک، به تصحیح ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- اعتماد السلطنه، محمدحسن­بن­على ‏(1367). مرآت البلدان‏، تهران: دانشگاه تهران.
- اقبال آشتیانی، عباس (1380الف). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری، تهران: نامک.
- اقبال آشتیانی، عباس (1380ب). تاریخ ایران پس از اسلام، تهران: نامک.
- بارتولد، و.و (1387). ترکستان نامه: ترکستان در عهد هجوم مغول، ترجمه کریم کشاورز، تهران: آگه.
- بناکتی، ابوسلیمان داود (1348). روضه اولى الالباب فی معرفة التواریخ و الانساب‏، تصحیح جعفر شعار، تهران: انحمن آثار ملی.
- بیانی، شیرین (1370). دین و دولت در ایران عهد مغول، تهران: نشر دانشگاهی.
- پاک، محمدرضا (1384). «ابن­اثیر»، در دانشنامه فرهنگ و ادب فارسی، زیر نظر اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج1از ص92تاص93.
- پطروشفسکی، ای.پ (1363). «سیر تکاملی جامعه فئودالی در ایران از آغاز قرن دهم تا آغاز قرن سیزدهم میلادی»، در تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی، پیگولوسکایا و دیگران، ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام.
- تتوی، قاضی احمد آصف­خان قزوینى‏(1382). تاریخ الفی، به تصحیح غلام‌رضا طباطبایى مجد، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى‏.
- جوزی، مهدی (1398). «حلوان»، دایره المعارف بزرگ اسلامی.
- جوینی، محمد (1385). تاریخ جهانگشای جوینی، به تصحیح محمد قزوینی، تهران: دنیای کتاب.
- جوزجانی، قاضی منهاج­الدین سراج (1363). طبقات ناصری، به تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
- حافظ ابرو، شهاب الدین، زبده التواریخ، نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره ثبت 3829.
- حدود العالم من المشرق  الی المغرب (1362). به کوشش منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری.
- حسن‌زاده، اسماعیل (1392). تاریخ ایران در عهد خوارزمشاهیان: سه ده واپسین، تهران: کتاب پارسه.
- حسن‌زاده، اسماعیل (1393). «خوارزمشاهیان»، در تاریخ جامع ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: بنیاد دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج9ص291-390.
- خدایار، ابراهیم و سالاروند، عاطفه (1403). «مقایسه تحلیلی چگونگی روایت زندگ جلال­الدین خوارزمشاه در متون تاریخنگارانه و ادبی (بازنمایی روایت نبرد سند 618 قمری)»، متن پژوهی ادبی، د 27 ش 99، از ص193تا ص222.
- خسروبیگی، هوشنگ (1388). سازمان اداری خوارزمشاهیان، تهران: فرهنگستان ادب فارسی.
- خواندمیر، غیاث­الدین ­بن ­همام­الدین(1380). تاریخ حبیب السیر، با مقدمه سعید نفیسی، تهران: خیام.
- خیراندیش، عبدالرسول (1394). فارسیان در برابر مغولان، تهران: آباد بوم.
- ذهبی، شمس‌الدین محمدبن­احمد (1413). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام‏، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى‏ بیروت: دارالکتاب العربی.
- رحمتی، محسن (1393الف). «خوارزمشاه علاءالدین محمد»، در دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دانشنامه جهان اسلام، ج16، ص307-312.
- رحمتی، محسن(1393ب).«سلیمان شاه ایوه»، مطالعات تاریخ اسلام، سال ششم، شماره 22،پاییز، از ص81تا ص104.
- زرین‌کوب، عبدالحسین (1375). دنباله روزگاران ایران: از حمله عرب تا پایان عصر تیموریان، تهران: سخن.
- سبط­بن­جوزی، شمس‌الدین ابی­المظفر یوسف (1434). مرات الزمان فی تواریخ الاعیان، به تصحیح ابراهیم الزیبق، دار بیروت: الرساله العالمیه.
- شبانکاره­ای، محمدبن­علی(1381). مجمع الانساب، به تصحیح میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
- شبانکاره­ای، محمدبن­علی، مجمع الانساب، نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره ثبت 89820.
- صفا، ذبیح‌الله (1378). تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس.

- عبداللهی، عبدالکریم (1387). «پژوهشی پیرامون حد سفر شرعی»، الهیات و معارف اسلامی (مطالعات اسلامی)، شماره 79، از ص 123تاص154.

- غسانی، اسماعیل­بن­عباس(1395ق). العسجد المسبوک و الجواهر المحکوک فی طبقات خلفا و الملوک، تحقیق شاکر محمود عبدالمنعم، بغداد: دارالبیان.

- فصیحی خوافی، احمدبن­محمد (1386). مجمل فصیحی، به تصحیح محسن ناجی نصرآبادی، تهران: اساطیر.

- فرخی، یزدان (1396). «سرانجام سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه»، تاریخ و تمدن اسلامی، شماره 25، بهار و تابستان، ص57-74.
- قاضی بیضاوی، ناصرالدین (1382). نظام التواریخ، به تصحیح میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
- قدامه، بن­جعفر (1981). الخراج و صناعه الکتابه، شرح و تعلیق محمدحسین الزبیدی، بغداد: دار الرشید.
- قزوینی، محمد (1385). «حواشی و اضافات بر تاریخ جهانگشای جوینی»، در تاریخ جهانگشای جوینی، به تصحیح محمد قزوینی، تهران: جهان کتاب.
- قزوینی، علی­بن­حسین (1397). منهاج الطالبین فی معارف صادقین، به تصحیح احمد بهنامی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
- قفس اوغلی، ابراهیم (1367). تاریخ دولت خوارزمشاهیان، ترجمه داود اصفهانیان، تهران: گستره.
- گلزاری، مسعود (1357). کرمانشاهان-کردستان: مجلد اول شامل بناها و آثار تاریخی اسدآباد، کنگاور و صحنه، تهران: انجمن آثار ملی.
- لسترنج، گای (1367). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران: علمی فرهنگی.
- لین، جورج (1389). ایران در اوایل عهده ایلخانان: رنسانس ایرانی، ترجمه ابوالفضل رضوی، تهران: امیرکبیر.
- مستوفی، حمدالله (1364). تاریخ گزیده، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
- مستوفی، حمدالله (1396). نزهه القلوب، به تصحیح میرهاشم محدث، تهران: سفیر اردهال.
- مسعودی، علی­بن­حسین (1365). التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی فرهنگی.
- میرخواند، محمد بن خاوندشاه (1373). روضه الصفا، به اهتمام عباس زریاب خویی، تهران: علمی.
- ناجی، محمدرضا (1396). «الکامل فی التاریخ»، در دانشنامه زبان و ادب فارسی، زیر نظر اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج5، ازص 318تاص323.
- نسوی، محمد (1324). سیره جلال‌الدین یا تاریخ جلالى‏، ترجمه محمد ناصح، تهران: انجمن ادبی ایران.
- نسوی، محمد (1384). سیرت جلال‌الدین منکبرنى‏، به تصحیح مجتبی مینوی، تهران: علمی فرهنگی.
- وصاف الحضره، شرف‌الدین عبدالله (1338ق). تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار، به اهتمام محمدمهدی اصفهانی، تهران: خیام.
- وو، پی­نن رشید(1368). سقوط بغداد و حکمروایی مغولان در عراق(میان ‌سال‌های 1258 و 1335 میلادی)، ترجمه اسدالله آزاد، مشهد: آستان قدس رضوی.
- همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1389). جامع التواریخ: تاریخ سلاطین خوارزم، به تصحیح محمد روشن، تهران: میراث مکتوب.
- همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1394). جامع التواریخ(تاریخ مبارک غازانی)، به تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: میراث مکتوب.
- هینتس، والتر (1388). اوزان و مقادیر در فرهنگ اسلامی، ترجمه غلامرضا ورهرام، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- یزدی، شرف‌الدین علی (1387). ظفرنامه، به تصحیح سید سعید میر محمدصادق و عبدالحسین نوایى‏، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى‏.
-Barthold, W (1968). Turkestan Down to the Mongol Invasion, translated & edited by W. Minorsky, London: Messrs. Luzac and Company LTD.
-Bosworth, C.E (1997). “KHWARAZM-SHAHS”, Encyclopedia of Islam, Leiden: Brill, Vol. IV, p1065-1068.
-Buniyatov, Z.M, (2015). A History of the Khorezmian State under the Anushteginids, 1097-1231, Samarkand: IICAS.
-Hinz, W(1991), “Farsakh”, Encyclopedia of Islam, Leiden: Brill, II, p.812-813.
-Lockhart, L(1986). “Hulwan”, Encyclopedia of Islam, Leiden: Brill, Vol. III, p.571-572.
-Streck, M(1986), “Asadābādh”, Encyclopedia of Islam, Leiden: Brill, Vol. I, p.685. Wu, Pai-nan Rashid(1974). The Fall of Baghdad and the Mongol Rule in Al-Iraq, 1258-1335, A dissertation submitted to the faculty of the University of Utah in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy, Department of History University of Utah.