مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

نوسازی ارتش ایران و تأمین امنیت در دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و موانع آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مجتبی سلطانی احمدی 1
ایرج سوری 2
مصطفی گوهری فخرآباد 3
1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
3 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.22034/hsow.2024.2011418.1505
چکیده
نوسازی نظامی ایران توسط عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی شاه آغاز گردید. او پیشگام اصلاحات در عصر جدید ایران بود. در دوره ناصرالدین شاه این اقدامات شتاب بیشتری یافت. هدف پژوهش حاضر، تبیین روند نوسازی قوای نظامی ایران در دوره ناصری و نسبت آن با امنیت و موانع دوگانه داخلی – خارجی توسعه پایدار آن است. این نوسازی از صدارت امیرکبیر آغاز گردید و با فراز و نشیب تا پایان دوره ناصری تداوم داشت. پرسش اصلی این است که چرا نوگرایی نظامی ایران برای حفظ امنیت و صیانت از کیان ایران در مسیری پایدار قرار نگرفت؟ یافته­های پژوهش حاکی از آن است که  امیر کبیر کوشید برای کسب استقلال نظامی، کشور سومی را وارد معادلات کند. دنباله­روی از این سیاست با وجود موانع ساختاری در داخل و نفوذ خارجی منشأ خدمات ارزنده­ای شد. در دوران پسا امیرکبیر، به رغم وجود موانع این برنامه­ها تداوم داشت. هیچ یک از دول روس و انگلیس راضی به تشکیل یک نیروی نظامی قوی در ایران نبودند. در داخل نیز نظام طائفه­ای و قبیله­ای مانعی جدی برای شکل­گیری نظم و امنیت در کشور بود. از این­رو، علی­رغم تشکیل قوای قزاق و نیروی پلیس نتوانست چنان که باید به برقراری نظم و امنیت در کشور بینجامد.
کلیدواژه‌ها
قاجاریه
ناصرالدین شاه
امیرکبیر
توسعه نظامی
موانع داخلی و خارجی

موضوعات

عنوان مقاله English

Modernizing Iranian Army and Security Provision during the Reign of Naser al-Din Shah Qajar: An Investigation of the Obstacles

نویسندگان English

Mojtaba Soltani Ahmadi 1
Iraj Soori 2
Mostafa Gohari Fakhrabad 3
1 Associate Professor, Department of Islamic History and Civilization, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 PhD Student of History, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Islamic Civilization and Culture, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

Iran's military modernization was started by Abbas Mirza, the crown prince of Fath Ali Shah. He was the pioneer of reforms in the new era of Iran. During the period of Naser al-Din Shah, these measures gained momentum. The purpose of the current research is to explain the process of modernization of Iran's military forces during the Naseri period and its relationship with security and internal-external dual obstacles to its sustainable development. This renovation started from the chancellery of Amir Kabir and continued with ups and downs until the end of the Naseri period. The main question of this research concerns why Iran's military modernization was not put on a stable path to maintain the security and protection of the whole country. The findings of the research indicate that Amir Kabir tried to enter a third country into the equation in order to gain military independence. Pursuing this policy, despite internal structural obstacles and external influence, became the source of valuable services. In the era after Amir Kabir, despite the obstacles, these programs continued. None of the Russian and British governments were satisfied with the formation of a strong military force in Iran. The clan and tribal system was in addition a serious domestic impediment for the formation of order and security in the country. Therefore, despite the formation of Kazakh and the police forces, this policy could not lead to the establishment of order and security in the country to the extent it should.

کلیدواژه‌ها English

Qajar
Naser al-Din Shah Qajar
Amir Kabir
military development
obstacles
کتب
-آدمیت، فریدون (1384). امیر کبیر و ایران، تهران: انتشارات خوارزمی.
- آدمیت، فریدون (1385). اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران: انتشارات خوارزمی.
- امین­الدوله، حاج­علی (1370). خاطرات سیاسی امین الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران: انتشارات امیر کبیر.
- اعتمادالسطنه، محمد حسن (1363). تاریخ منتظم ناصری، به تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: مرکز تحقیقات علوم اسلامی.
ـ اعتمادالسلطنه، محمد حسن (1367). مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 - اعتمادالسطنه، محمد حسن(1349). صدرالتواریخ، تصحیح محمد مشیری، تهران، سازمان انتشارات وحید.
- اعتمادالسطنه، محمدحسن(1374). رساله امیریه، مصحح هاشم محدث، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
- اعتمادالسطنه، محمدحسن (1350) و (1379). روزنامه خاطرات اعتماد السطنه، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیر کبیر.
- اتحادیه، منصوره (1377). اینجا طهران است؛ مسئله امنیت در تهران عصر ناصری و وظایف پلیس، تهران: تاریخ ایران.
- افضل‎الملک، غلامحسین (1361). افضل التواریخ، به کوشش، منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: تاریخ ایران.
- بنجامین، س– ج و (1363). ایران و ایرانیان، ترجمه: محمد حسین کردبچه، تهران: انتشارات جاویدان.
- پولاک، ادوارد (1368). سفرنامه پولاک، ترجمه: کیکاوس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
- آوری، پیتر؛ گاوین، هامبلی و چارلز، ملویل (1387). تاریخ ایران دوره  افشار، زند و قاجار (پژوهش دانشگاه کمبریج)، ترجمه: مرتضی ثاقب فر، تهران: نشر دنیا.
- جمشیدی، محمد حسین (1380). مبانی و تاریخ اندیشه نظامی در ایران، تهران: نشر دوره عالی جنگ.
- رائین، اسماعیل (2536شاهنشاهی). حقوق بگیران انگلیس در ایران، تهران: نشر جاویدان.
- رضایی، امیر مسعود (1391). ایران در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، تهران: نشر پیمان.
- دولت آبادی، یحیی (1362)، حیات یحیی، تهران: فردوسی.
- سایکس، سرپرسی (1377). تاریخ ایران، ترجمه: سید محمد تقی فخر داعی گیلانی، تهران: نشر دنیای کتاب.
- سیفی قمی تفرشی، مرتضی (1362). نظم و نظمیه در دوره­ی قاجار، تهران: یساولی.
- شادلو، عباس (1395). امیر کبیر، تهران: نشر وزراء.
- شیرزادی، رضا و منصوری لاریجانی، اسماعیل (1383). بررسی جنگ­های پانصد  سال اخیر ایران و مقایسه با جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، تهران: انتشارات عروج.
- صفایی، ابراهیم (1352). یکصد سند تاریخی، تهران: انتشارات انجمن تاریخ.
- قائم مقامی، جهانگیر(1341). بحرین و مسائل خلیج فارس، تهران: کتابخانه طهوری.
-کاظم زاده، فیروز(1378). روس و انگلیس در ایران: پژوهشی درباره  امپریالیسم(1914 -1864) ترجمه: منوچهر امیری، تهران: انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.
- کدی، نیکی آر. (1356). تحریم تنباکو، ترجمه: شاهرخ قائم مقامی، تهران: انتشارات شرکت سهامی.
- کرزن، جورج ناتانیل (1373) و (1362). ایران و قضیه ایران، ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، جلد دوم، تهران: انتشارات فرهنگی.
- لسان­الملک سپهر، محمدتقی (1377). ناسخ التواریخ تاریخ قاجاریه، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: انتشارات اساطیر، جلد سوم.
- مستوفی، عبدالله (1343) و (1377). شرح زندگانی من تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران: انتشارات زواره.
- معطوفی، اسدالله (1382). تاریخ چهار هزار ساله ارتش ایران، تهران: انتشارات ایمان، جلد دوم.
- میرزایی، محسن (1383). تاریخچه بریگاد قزاق و دیویزیون قزاق از کلنل دومانتوریچ تا رضاخان سوادکوهی، تهران: انتشارات علمی.
- میری، رزیتا (1383). «نظمیه در دوران قاجار»، نشریه تاریخ معاصر ایران، سال هشتم، شماره 30، تابستان، صص 360-341.
- ناصرالدین شاه (1390). روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه، تصحیح و ویرایش عبدالحسین نوایی، الهام ملک زاده، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پژوهشکده اسناد.
- نصیری، محمدرضا (1371). اسناد و مکاتبات تاریخی ایران قاجاریه، تهران: انتشارات کیهان.
- وقایع اتفاقیه (1361). به کوشش سعیدی سیرجانی، تهران: نشر نو.
- هدایت، رضاقلی خان (1380). تاریخ روضه الصفا، به تصحیح جمشید کیانفر، تهران: انتشارات اساطیر، جلد دهم.
- هدایت مخبرالسلطنه (1363)، گزارش ایران؛ قاجاریه و مشروطیت، به اهتمام، محمدعلی صوتی، تهران: نقره.
- یکرنگیان، میرحسین (1384). سیری در تاریخ ارتش ایران، تهران: انتشارات خجسته.
-روزنامه­ها
- روزنامه ایران، شماره 55، مورخ رمضان 1288ق.
- روزنامه ایران، شماره 9، مورخ 12 شعبان 1288ق.
- روزنامه ایران(1376)، شماره 640-863 (روز یکشنبه 5 صفر المظفر سنه 1305 ه.ق)، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، جلد چهارم.
- روزنامه ایران(1374)، شماره 208-1 (روز جمعه 17 صفر 1288 قمری)، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، جلد اول.
- روزنامه حبل المتین (1313ق)، شماره 28.