مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

نیروی نظامی ایلات کرد و الگوی موازنه قدرت در عصر صفوی؛ مطالعه موردی ایل زنگنه و کلهر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر و دکترای تاریخ ایران دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
2 دانشیار تاریخ، پژوهشکده تاریخ ایران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
در دوره صفوی، یکی از چالش‌های اصلی نظم اجتماعی در ایران، تحت کنترل درآوردن ایلات و عشایر به‌ویژه ایلات کرد توسط حکومت مرکزی بود. در این زمان، ایلات کرد، به ویژه ایل کلهر و زنگنه، به صورت مستقل عمل می‌کردند و از حکومت مرکزی تبعیت نمی‌کردند. ایل زنگنه و کلهر به عنوان دو ایل مهم کرد در غرب ایران، رویکردهای متفاوتی در تعامل با دولت صفوی داشتند. پژوهش حاضر به بررسی نقش این دو ایل در سیاست موازنه قدرت حکومت صفوی می‌پردازد و سعی دارد توضیح دهد که چگونه این موازنه برقرار شده و چه پیامدهایی برای هر یک از این ایلات داشته است؟ فرضیه این تحقیق بیان می‌کند که در دوران اولیه حکومت صفوی، کلهرها بیشتر به صورت مستقل عمل می‌کردند، در حالی که حکومت صفوی بیشتر بر روی ایل زنگنه تکیه داشت .یافته‌ها نشان می‌دهند که نزدیکی ایل زنگنه به مرکز قدرت موجب افزایش نفوذ سیاسی آن‌ها شده و توانسته‌اند ایل کلهر را تحت کنترل خود درآورند. در زمان شاه اسماعیل، توجه بیشتری به ایل کلهر معطوف بود، اما با طغیان این ایل و تشکیل کلهرستان در بغداد و فاصله گرفتن آن‌ها از مرکز قدرت، موازنه به نفع ایل زنگنه تغییر یافت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Military Power of Kurdish Tribes and the Pattern of Power Balance in the Safavid Era: A Case Study of Zanganeh and Kalhor Tribes

نویسندگان English

Mahnaz Kalvandi 1
Nayereh Dalir 2
1 Researcher and PhD in Iranian History, Islamic Azad University, Science and Research Unit, Tehran, Iran
2 Associate Professor of History, Iranian History Research Institute, Research Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
چکیده English

During the Safavid period, one of the main challenges for social order in Iran was the central government's control over tribes and nomadic groups, particularly the Kurdish tribes. At this time, Kurdish tribes, especially Kalhor and Zangeneh, operated independently and did not adhere to central authority. The Zangeneh and Kalhor tribes, as significant Kurdish groups in western Iran, had different approaches in their interactions with the Safavid state. The present research examined the role of these two tribes in the power balance of the Safavid government, aiming at explaining how this balance was established and what consequences it had for each tribe. The research hypothesis suggests that during the early Safavid rule, the Kalhor acted more independently, while the Safavid government relied more on the Zangeneh tribe. Findings indicate that the Zangenehs' proximity to the center of power increased their political influence and allowed them to bring the Kalhors under control. During Shah Ismail's reign, more attention was directed towards the Kalhor tribe; however, following their rebellion and the establishment of Kalhoristan in Baghdad, which distanced them from central authority, the balance shifted in favor of the Zangeneh tribe.

کلیدواژه‌ها English

military power
tribes
Kalhor
Zanganeh
balance of power
Safavid
- ابن خواجگی اصفهانی، محمد معصوم (1368). خلاصه السیر: تاریخ روزگار شاه صفی صفوی؛ تهران: علمی.
- آزاد ارمکی، تقی و جنادله، علی (1393). «پیکربندی نهادی مبتنی بر موازنه قدرت در جامعه سنتی ایران (تحولات ایران از صفویه تا قاجاریه براساس رویکرد نهادگرایی تاریخی)»، مجله جامعه شناسی ایران، دوره پانزدهم، ش3.
- استرآبادى، سیدحسن بن مرتضى، (بی‌تا). از شیخ صفى تا شاه صفى، احسان اشراقى (تصحیح)، تهران: علمى.
-  اسکندر‌بیک منشى (1350). عالم آراى عباسى، ایرج افشار (تصحیح)، تهران: امیرکبیر.
- اعتماد السلطنه (1367). تاریخ منتظم ناصری، محمد اسماعیل رضوانی (تصحیح)، تهران: دنیای کتاب.
- افشار، ایرج (1381). کرمانشاه و تمدن دیرینه آن، تهران: نگارستان.
- اولئاریوس، آدام (1363). سفرنامه اولئاریوس، ترجمه احمد بهپور، تهران: ابتکار.
- بدلیسی، شرف الدین بن شمس الدین (1343). شرفنامه، تعلیقات محمد عباسی، تهران: چاپ افست.
- پروین، نادر (بی­تا). «شورش سالارالدوله و نقش ایل کلهر»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ش3.
- توحدی، کلیم الله (1367). حرکت تاریخی کرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران، مشهد: مولف.
- حقیقی، رضا و مظاهری، خداکرم (1393). «مطالعه ایل راه های کبیرکوه در دوره مفرغ از دیدگاه قوم باستان شناسی؛ مطالعه موردی: ایل زنگنه»، انسان شناسی، سال دوازدهم، ش2.
- خاتون‌آبادی، عبدالحسین (1352). وقایع السنین و العوام، محمد باقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- دوبد، بارون اگوستوس (1371). سفرنامه لرستان و خوزستان، ترجمه محمد حسین آریا، تهران: علمی و فرهنگی.
- راولینسون، هنری (1362). سفرنامه راولینسون، ترجمه سکندر امان اللهی، تهران: انتشارات آگاه.
- رفیعی، امیر تیمور و عباسی، خدیجه (1396). «جغرافیای تاریخی و سیاسی ایل کلهر با اسناد به شواهد تاریخی و منابع مکتوب»، فصلنامه تاریخ، ش47.
- سانسون، مارتین (1364). سفرنامه، ترجمه تقی تفضلی، تهران: ابن سینا.
- سلطانی، محمد علی (1381). جغرافیای تاریخی مفصل کرمانشاهان، تهران: امیر کبیر.
- سهامی، علی (1398). تاریخ به افق مرزبانان کرد، کرمانشاه: انتشارات دیباچه.
- سیوری، راجر (1372).  ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
- شاردن، ژان (1336). سیاحت نامه شاردن، ترجمه محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.
- شاملو، ولى قلى بن داود قلى (1371).  قصص الخاقانى، سیدحسن سادات ناصرى (تصحیح)، تهران: وزارت ارشاد.
- شیرازى (نویدى)، عبدى بیک (1369). تکملة الاخبار، عبدالحسین نوائى (تصحیح)، تهران: نشر دی.
- فسائی، حسن بن حسن (1367). فارسنامه ناصری، منصور رستگار فسایی(تصحیح)، تهران: امیرکبیر.
- فلسفی، (بی‌تا). زندگانی شاه عباس اول، تهران: انتشارات نگاه.
- فلور، ویلم (1371). جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس.
- قزوینى، محمدطاهر وحید (1329). عباس نامه، ابراهیم دهگان (تصحیح)، اراک: کتابفروشى داودى.
- قمی، احمد بن حسین (1383). خلاصه التواریخ، احسان اشراقی (تصحیح)، تهران: دانشگاه تهران.
- کجباف، علی اکبر (1390). «تبیین و مقایسه کارکرد نخبگان سیاسی و ایلی کُرد در دوره های صفویه و قاجار»، پژوهش های تاریخی، سال سوم، پیاپی 11.
- کردستانی، محمد مردوخ (1353). تاریخ کرد و کردستان، سنندج: انتشارات غریقی.
- کریمی، علیرضا (1388). «پژوهشی درباره شیخعلی‌خان‌زنگنه»، فصلنامه حکومت اسلامی، ش3.
- کمپفر، انگلبرت، (بی‌تا). سفرنامه کاررى، ترجمه عباس نخجوان و عبدالعلى کارنگ، تبریز: انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
- گودرزی، علیرضا (1381). ایل کلهر در دوره مشروطیت، بی­جا: انتشارات کرمانشاه.
- گیلا نتز، سرکیس (1344). سفرنامه سقوط اصفهان، ترجمه محمد مهریار، اصفهان: شهریار اصفهان.
- لمپتون،(1377). مالک و زارع، ترجمه منوچهر امیری، تهران: علمی و فرهنگی.
- محمد، شاه حسین بن غیاث الدین(1383).  احیا الملوک، منوچهر ستوده (تصحیح)، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب .
- محمدتقى دانش پژوه (1347). «دستورالملوک میرزا رفیعا و تذکرة الملوک میرزا سمیعا»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانى تهران، سال 16، شماره 1 و2.
- مستوفی، حمدالله (1362).  نزهةالقلوب، به اهتمام و تصحیح گای لیسترانج، تهران: دنیای کتاب.
- مستوفی، محمد حسن (1375). زبده التواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران: موقوفات افشار یزدی.
- منجم یزدی (1366). تاریخ عباسی، به کوشش سیف الله وحیدنیا، تهران: انتشارات وحید.
- میرزا سمیعا (1368). تذکرة الملوک، محمد دبیر سیاقى (تصحیح)، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- مینورسکی، ولادیمیر (1377).  سازمان اداری صفوی، مترجم مسعود رجب­نیا، تهران: کتابفروشی زوار .
- نصیرى، میرزا علینقى(1371).  القاب و مواجب سلاطین سلسله صفویه، یوسف رحیم لو(تصحیح)، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسى مشهد .
- نطنزی، معینی(1383). منتخب التواریخ ، به اهتمام پروین استخری، تهران: انتشارات اساطیر .
- نفیسی، سعید(1317) . تاریخ شهریاری ، تهران: اقبال .
- نوری، جعفر (1388). «اوضاع سیاسی کرمانشاه در عصر صفویه با تکیه بر ایل زنگنه»، تاریخ پژوهی ، ش41.
- نولدکه، تئودور(1369). حماسه ملی ایران، ترجمه بزرگ علوی، تهران: جامی .
- هدایت، رضا قلی بن محمد هادی(بی‌تا).  ملحقات تاریخ روضه ناصری، تهران: اساطیر.
- هنرفر، لطف الله(1350).  گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: انتشارات ثقفی .
- واله اصفهانى، محمد یوسف (1372). خلد برین، میرهاشم محدث (تصحیح)، تهران: علمی .
- وقایع نگار کردستانی، علی اکبر(1362). حدیقه ناصری و مرات الظفر، محمد رئوف مرادی (تصحیح)، تهران: نشر مصحح .