مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

پیامدهای مهاجرت‌ قبایل عرب جنوبی، به بخش‌هایی از نواحی مرکز و شمالی جزیرة‌العرب (با تأکید بر نقش حارث بن عَمْرو کِنْدی در حمله نظامی به ایران ساسانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه آزاد مشهد، مشهد، ایران
2 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، مشهد، ایران
چکیده
پاره‌ای از گزارش‌های‌‌ تاریخی، بیانگر نوعی همکاری ‌نظامی میان برخی پادشاهان تبابعه‌ حمیری و بعضی ملوک قبایل‌ جنوبی ‌جزیرة‌العرب، همچون حارث‌ بن عَمْرو کِنْدی است که به‌منظور پیشروی در بخش‌هایی از مرزهای‌غربی ساسانیان با یکدیگر متّحد شده‌اند. از آن‌جا که برخی پژوهشگران معتقدند، نسبت دادنِ ‌یک‌چنین اقداماتی به این‌ دسته از پادشاهان‌ حمیری، آن‌هم در روزگاری که امپراطوری‌ مقتدری چون ساسانیان بر ایران حاکمیت داشته، افسانه‌هایی است که عرب‌های‌ جنوبی ساخته‌اند، نگارندگان بر آنند تا با‌ روش ‌توصیفی- ‌تحلیلی و مراجعه به منابع‌ تاریخی‌- جغرافیایی و توجه به پاره‌ای از جدیدترین پژوهش‌ها، به این‌سؤالات پاسخ دهند که آیا دامنه‌ این پیشروی‌ها‌ به ایران دوره‌­ی ساسانی هم رسیده است؛ و اگر ‌چنین بوده، در چه زمان و مکانی واقع شده و چه‌ نتایجی را به‌ دنبال داشته است؟ در پاسخ می‌توان ‌گفت، برخلاف برداشت‌های‌ناتمام‌ گذشته، اگر از فرضیه‌هایی که پیشروی‌های‌ نظامی ‌تبابعه را تا حدود مرزهای ‌تبّت و چین نادرست شمرده بتوان صرف‌نظر کرد، به احتمال‌ بسیار، از پیشروی‎های‌ موقّتی در بخش‌هایی از مرزهای‌غربی ایران نمی‌توان به‌ سهولت گذشت. همچنین نشان‌ می‌دهد که پیشروی‌های‌ نظامی این‌ دسته از قبایل ‌عرب در قسمت‌هایی از نجف و بعضی روستاهای ‌کوفه و حیره تا رومیه صورت گرفته و از مدائن ‌سبعه ایران‌ ساسانی نیز فراتر رفته و تا زمان انوشیروان (579-531م) در بخش‎های‌ وسیعی از مرزهای‌غربی ‌ساسانیان، پیوسته به‌ عنوان یک عامل ‌تهدید و تخریب مطرح بوده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Consequences of the Migration of Southern Arab Tribes to Parts of the Central and Northern Regions of the Arabian Peninsula: The Role of Al-Harith ibn ‘Amr Al-Kindi in the Military Attack on Sassanid Iran

نویسندگان English

Hassan Mohammmadi 1
Seyyed Masoud Emrani 2
1 PhD in History and Civilization of Islamic Nations, Azad University, Mashhad Branch, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Education, Farhangian University, Mashhad, Iran
چکیده English

Some historical reports indicate a type of military cooperation between some kings of Himyari lineage with a number of southern tribes of the Arabian Peninsula, such as al-Harith ibn ‘Amr al-Kindi who united with each other to advance into parts of western borders of the Sassanids. Since some researchers believe that attributing such actions to this group of Himyari kings, especially at a time when a powerful empire like the Sassanids ruled over Iran, are legends created by southern Arabs, the present study aimed to answer the following question using a descriptive-analytical method by referring to historical-geographical sources and paying attention to the most recent research in this respect: did the scope of these advances also reach Sassanid Iran? If so, when and where did it take place and what were its consequences? In response, it can be stated that contrary to previous incomplete understandings, if we can disregard the hypotheses that consider the military advances of Tababi'ah as far as the borders of Tibet and China as incorrect, then in all likelihood, temporary advances in parts of western borders of Iran cannot be easily ignored. It also shows that the military advances of this group of Arab tribes took place in parts of Najaf and some villages of Kufa and al-Ḥīra to Rumiyya, which went beyond the cities of Sasanian Iran, and until the time of Anushirvan (579-531 AD), they were constantly considered a factor of threat and destruction in large parts of western borders of the Sasanians.

کلیدواژه‌ها English

migration of Southern Arab Tribes
al-Harith ibn ‘Amr al-Kindi
incense trade road
military advancment
Humayrite inscriptions
-  قرآن ‌کریم.
- آذری، علاءالدین، «نقش حیره در شاهنشاهی ساسانیان»، بررسی‌های تاریخی، تهران: نشریه ستاد بزرگ ارتشتاران- کمیته تاریخ نظامی، سال دهم، [بی‌تا].
- آیلرز، ویلهلم، «ایران و بین ‌النهرین»، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی (پژوهش دانشگاه کیمبریج)، گردآورنده: جی.آ. بویل، ترجمه‌ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1368ش.
- ابن‌الأثیر، أبوالحسن ‌عزّالدّین ‌علی، ‏الکامل فی التّاریخ‏، بیروت: دارصادر-داربیروت، 1385ق/ 1965م.
- ابن‌حبیب، ابوجعفرمحمّد، المُحَبَّر، (و قد اعتنت بتصحیح هذا الکتاب الدکتورة الآنسة إیلزه لِیحتن شْتیتر إحدی العالمات بأمریکا)، حیدر آباد دکن: جمعیة دائرة المعارف العثمانیة، 1361ق/ 1942م.
- ابن‌حزم‌ اندلسی، ابومحمّد ‌علی‌، جمهرة أنساب ‌العرب، بیروت: دارالکتب ‌العلمیّه، 1403ق/ 1983م.
- ابن‌خرداذبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله، المسالک و الممالک، بیروت: دارصادر (افست لیدن)، 1889م.
- ابن‌خلدون، عبدالرحمن بن محمّد، العبر و دیوان المبتدأ و الخبر فی أیام العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی السّلطان الأکبر، بیروت: دارالفکر، 1408ق/ 1988م.
- ابن‌رسته، احمد، الأعلاق النفیسة، به کوشش دخویه، لیدن: ۱۸۹۱م.
- ابن الفقیه‏ همدانى، ابوبکر احمد بن محمد بن اسحاق، ترجمه مختصر البلدان (بخش مربوط به ایران)، ترجمه ح. مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349ش.
- ابن‌منظور، محمّد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع -دارصادر، 1414ق-1994م.
- ابن الندیم، محمّد بن اسحاق، الفهرست، بیروت: دارالمعرفة، الطبعة الأولی، ‏[بی‌تا].
- ابن‌هشام، ابومحمّد عبدالملک، کتاب التیجان فی ملوک حمیر، حیدر آباد دکن: مجلس دائرة المعارف العثمانیة، 1347ق.
- ابن‌هشام، ابومحمّد عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق مصطفى السقا و ابراهیم الأبیارى و عبد الحفیظ شلبى، بیروت: دار المعرفة، بى تا.
- الإصفهانی‏، ابوالفرج على بن الحسین، الأغانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اوّل، ‏1415ق/ 1994م.
- اصفهانی‏، حمزة ‌بن ‌الحسن، تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک الأرض و الأنبیاء)، ترجمه دکتر جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346ش.
- الأصمعی، عبدالملک بن قریب، تاریخ العرب قبل الإسلام، عن نسخة کتبت عام 243ق، بتحقیق شیخ محمد حسین آل یس، بغداد: منشورات المکتبةالعلمیة-مطبعةالمعارف، الطبعةالاولی، 1379ق/ 1959م.
- اللهیاری، فریدون، اعراب و راهبرد نظام ساسانی در بین‌النهرین، خلیج‌فارس و جزیرةالعرب، تهران: امیرکبیر، 1393ش.
- بارتولد، ولادیمیر، «تاجیکان»، تاجیکان در مسیر تاریخ، گردآوری و تحقیق میرزا شکورزاده، تهران: انتشارات بین‌المللی ‌الهدی، 1373ش.
- باسورث، کلیفورد ادموند، «ایران و تازیان پیش از اسلام»، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی، پژوهش دانشگاه کیمبریج، گردآورنده: جی.آ. بویل، ترجمه‌ حسن انوشه، تهران: امیر کبیر، 1368ش.
- برّو، توفیق، تاریخ ‌العرب ‌القدیم، لبنان: دارالفکر المعاصر- سوریه: دارالفکر، 1428ق/ 2007م.
- بلاشر، رژی، تاریخ ‌ادبیات ‌عرب، ترجمه آذرتاش ‌آذرنوش، تهران: مؤسسه ‌مطالعات و تحقیقات ‌فرهنگی، 1363ش.
- بلعمى، ابوعلى ‌محمّد، تاریخنامه ‌طبرى، تحقیق محمّد روشن، تهران: سروش، چاپ دوم، 1378ش.
- بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگه، 1391ش.
- پروکوپیوس، جنگ‌های ایران و روم، ترجمه محمّد سعیدی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1338ش و 1347ش.
- پیگولوسکایا، نینا ویکتورونا، اعراب‌ حدود‌ مرزهای‌روم ‌شرقی ‌و ایران ‌در قرن‌های ‌چهارم-ششم میلادی، ترجمه ‌عنایت‌الله ‌رضا، تهران: مؤسسه ‌مطالعات و تحقیقات ‌فرهنگی، 1372ش.
- پیگولوسکایا، نینا ویکتورونا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1367ش.
- تقوی، هدیه-بختیاری، شهلا-ولوی، علی‌محمد-ظریفیان، غلامرضا، «نوع‌شناسی سیادت در جزیرة‌العرب قبل از اسلام»، تهران: مطالعات تاریخ اسلام، سال هفتم، شماره‌25، تابستان1394.
- تقی‌زاده، سید حسن، تاریخ عربستان و قوم عرب در اوان ظهور اسلام و قبل از آن، تهران: انتشارات دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران، 1330-1329ش.
- جعفری، شیوا، «جاده بخور»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1388ش.
- جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، قم: منشورات الشریف الرضی، 1413ق/ 1993م.
- الحموی‌، یاقوت، معجم‌البلدان، بیروت: دارصادر، 1995م.
- الحمیری، نشوان ‌بن ‌سعید، منتخبات فی أخبار الیمن من کتاب شمس ‌العلوم و دواءکلام العرب من ‌الکلوم، و قد اعتنی بنسخها و تصحیحها عظیم الدین احمد، لیدن: بریل، 1916م.
- الدینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الأخبار الطوال،‏ تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم: منشورات الرضى، 1368ش.
- رضا، عنایت‌الله، «تبّت»، دایرة‌المعارف‌ بزرگ‌ اسلامی، زیرنظرکاظم موسوی‌ بجنوردی، تهران: مرکز دایرة ‌المعارف بزرگ‌ اسلامی، 1385ش.
- رضا، عنایت الله، «گوشه‌ای تاریک از تاریخ شاهنشاهی وهرام پنجم شاهنشاهی ساسانی»، بررسی‌های تاریخی، تهران: دوماهنامه وابسته به ستاد بزرگ ارتشتاران-کمیته تاریخ نظامی، 1356ش.
- زبان‌آور، علیرضا-احمدزاده خسروشاهی، سولماز، «مروری کلی بر تحولات مرزهای سیاسی ایرانشهر ساسانی تا آستانه هجوم اعراب»، باستان‌پژوه، تهران: نشریه انجمن علمی دانشجویان باستان شناسی دانشگاه تهران، 1396-1395ش.
- الزرکلی، خیرالدین، الأعلام، قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین‏، بیروت: دارالعلم للملایین، 1989م.
- زرین‌کوب، ‌عبدالحسین، تاریخ مردم ایران (ایران قبل از اسلام، کشمکش با قدرت‌ها)، تهران: امیرکبیر، 1368ش.
- زیدان، جرجی، العرب قبل‌الإسلام، [قاهرة]: دارالهلال، [بی‌تا].
- سالم، عبدالعزیز، تاریخ العرب فی عصرالجاهلیّة، بیروت: دارالنّهضة ‌العربیّة، [بی‌تا].
- شاپور شهبازی، علیرضا، تاریخ ساسانیان، ترجمه‌ بخش ساسانیان از کتاب تاریخ طبری و مقایسه‌ آن با تاریخ بلعمی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1389ش.
- شاه­حسینی، «تمدن کوشانی»، ماهنامه هنر و مردم، تهران: وابسته به وزارت فرهنگ و هنر، 1349ش.
- الطبری، محمّد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمّد أبوالفضل إبراهیم‏، بیروت: دارالتراث، 1387ق/ 1967م.
- عبدی، سیاوش، «قبیله کنده قبل از اسلام»، تاریخ اسلام، 1385ش، شماره 28.
- عودی، ستار، «تُبّع»، دانشنامه ‌جهان ‌اسلام، زیرنظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرة ‌المعارف‌ اسلامی، 1380ش.
- غفوروف، باباجان، تاجیکان، دوشنبه: مؤسسه انتشاراتی عرفان، 1377ش/ 1997م.
- فیّاض، علی اکبر، تاریخ اسلام، تهران: دانشگاه تهران، 1385ش.
- قدامة بن جعفر بن قدامة بن زیاد الکاتب البغدادی، أبوالفرج، الخراج و صناعة الکتابة، بغداد: دارالرشید للنشر، 1981م.
- قلقشندی، أبوالعباس ‌أحمد، نهایة ‌الأرب فی معرفة ‌أنساب ‌العرب، بیروت: دارالکتب‌ العلمیة، [بی‌تا].
- کحاله، عمررضا، معجم قبایل العرب القدیمة و الحدیثة، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة السابعة، 1414ق/ 1994م.
- کرستین‌سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه‌ رشید یاسمى، تهران‏: دنیاى کتاب، چاپ ششم، 1368ش.
- کولسنیکف، آ. ای.، ایران در آستانه یورش تازیان، پیراسته ن. و. پیگولفسکایا، ترجمه‌ محمّد رفیق یحیایی، تهران: آگاه، 2535 [1355ش].
- گردیزى، ابوسعید عبدالحّى ‌بن ‌الضّحاک، تاریخ گردیزى‏ (زین الأخبار)، تحقیق عبدالحّى حبیبى، تهران: دنیاى کتاب، 1363ش.
- گیرشمن، ر. ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه‌ محمّد معین، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1344ش.
- گیرشمن، ر. -کالیکان، ویلیام-کریستین‌سن، آرتور، تاریخ ایران سرزمین همیشه ماندگار، ترجمه‌ محمّد معین-گودرز اسعد بختیار-رشید یاسمی، تهران: سمیر، 1391ش.
- محمدی، حسن- دلبری، شهربانو- اسدبیگی، اردشیر، «نقد و بررسی روایت تهاجم نظامی تبابعه به ایران تا مرزهای تبّت و چین در عصر قباد اوّل ساسانی با تکیه بر روایت طبری و دیگر منابع اسلامی تا قرن هفتم هجری»، مطالعات تاریخ اسلام، تهران: 1398ش.
- محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران: توس، 1375ش.
- المسعودی، أبوالحسن على بن الحسین، التّنبیه و الإشراف، به کوشش دخویه، لیدن: بریل، 1893م.
- مسکویه الرازى، ابوعلی احمد، تجارب الأمم، ترجمه ابوالقاسم امامى، تهران: سروش، 1369ش.
- مشکور، محمّد جواد، تاریخ ایران‌ زمین از روزگار باستان تا عصرحاضر، تهران: اشراقی، 2536 [1356ش].
- مصاحب، غلامحسین، دایرة‌المعارف فارسی، تهران: امیر کبیر-کتابهای جیبی، 1383ش.
- معلوف، لویس، المنجد فی الأعلام، قم: مؤسسه انتشارات دارالعلم، 1384ش.
- المقدسى، مطهّر بن ‌طاهر، البدء و التاریخ، [بی‌جا]: بورسعید، مکتبة ‌الثقافة ‌الدینیة، [بی‌تا].
- مونس، حسین، اطلس تاریخ اسلام، ترجمه‌ آذرتاش آذرنوش، هیأت ویراستاران علمی سید جعفر شهیدی و همکاران، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلّح، 1390ش.
- ناجی، محمّدرضا، «حمیر»، دانشنامه‌ جهان ‌اسلام، زیرنظر غلامعلی‌ حدّاد عادل، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف‌اسلامی، 1389ش.
- نولدکه، تئودور، تاریخ ایرانیان ‌و ‌عرب‌ها در زمان‌ ساسانیان، ترجمه‌‌ عباس زریاب‌ خوئی، تهران: انتشارات ‌انجمن ‌آثار ملّی، 1358ش.
- نهایة الارب فی اخبار الفرس و العرب‏ (مجهول المؤلف)، به تصحیح محمّد تقى دانش پژوه، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، چاپ اوّل، 1375ش.
- الیعقوبى، احمد بن أبى یعقوب بن جعفر بن وهب واضح الکاتب العباسى المعروف بالیعقوبى، تاریخ الیعقوبى،‏ بیروت: دار صادر، [بى تا].
- Bartold, W. and Bosworth, C.E. (2000), “TUBBAT”, Encyclopaedia of Islam, Leiden: Brill
- Csussin de Perceval, A. P. (1847), Essai sur L'histoire des Arabes avant L'islamisme Paris: Librairie de Firmfn Didot Fréres Imprimeubs De L'institut, RCF. Jacob
- Ibn al-Nadīm, Muhammad ibn Ishāq (1872), Kitâb al-Fihrist, Mit Anmerkungen Herausgegeben: Von Gustav Flügel, Leipzig: F. C. W. Vogel
- Joshua the Stylite (1882), The Chronicle of Joshua the Stylite, composed in Syriac A.D. 507, translation into English by W. Wright, LL.D., edited for the syndics of the university press, Printed by C. J. Clay, M. A. & Son, Cambridge: university press
- Martin, M. L’abbé Paulin (1876), Chronique de Josue le Stylite, Abhandlungen für die kunde des Morgenlandes herausgegeben von der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, No. 1. VI. Band. Leipzig: F. A. Brockhạus
- Olinder, Gunnar (1927), The Kings of Kinda of the family of Akil Al-Murar, Sweden – Lund: Hakan ohlsson
- Procopius (1961), Secret History, translated by Richard Atwater, with indication that copyright had expired on the text of the translation, (Chicago: P. Covici-New York: Covici Friede (1927), reprinted, Ann Arbor, MI: University of Michigan Press
- Procopius of Caesarea (1938), History of the Wars, the Persian War and (continued), Presented by very reverend H. f. Carr, C. S. B., the loeb classical library edited by T. E. Page, Litt.D., and W. H. D. Rouse, Litt.D., Toronto: the library the institute of mediaeval studies
- Shahid, Irfan (1997), “Saracens” Encyclopedia of Islam, Leiden: Brill