مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

روایت‌های شکست چالدران در تاریخ‌نویسی صفوی: انکار و به ‌حاشیه‌ رانی، خطای قزلباشان، پذیرش و مشروعیت‌بخشی به شاه آرمانی- شیعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی قاسمی 1
سعید موسوی سیانی 2
امیر قدسی سیمکانی 3
1 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه‌ شهید چمران ‌اهواز، اهواز، ایران
3 دانشجوی کارشناسی‌ارشد تاریخ، گرایش ایران دوره اسلامی، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران ‌اهواز، اهواز، ایران
10.22034/hsow.2025.2048086.1589
چکیده
جنگ چالدران، رویدادی تأثیرگذار در هنگام بنیان‌گذاری و تثبیت دولت صفویه بود؛ چراکه به چهره‌ی شکست‌ناپذیر شاه،‌ ضربه‌ی سهمگینی وارد ساخت و موجب تضعیف مشروعیت شاه‌اسماعیل شد. دشواری هضم این شکست، تاریخ‌نویسان هواخواه صفویان را به بازاندیشی در باب روایت جنگ چالدران واداشت. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که منابع تاریخ­نگاری عصر صفوی چگونه با این شکست مواجه شده­اند؟ سنجش شیوه‌های بازنمایی جنگ چالدارن در تاریخ‌نویسی دوره‌ی شاه‌اسماعیل و پس از آن، دو الگو در طرح‌اندازی روایی تجربه‌ی این ناکامی را می‌نمایاند: نخست، در روایت کتاب‌های حبیب‌السیر و فتوحات ‌شاهی، انکار و به حاشیه‌ رانی شکست، رویکرد غالب است. کتاب فتوحات شاهی برای گریز از نشان دادن سیمای تلخ شکست، از خیر روایتش می‌گذرد. از سوی دیگر، خواندمیر شکست در جنگ چالدران را امری حاشیه‌ای می‌انگارد و از اساس تجربه‌ی آن را طرد و انکار می‌کند. دوم، در منابع تاریخی پس از مرگ شاه‌اسماعیل، هرچند تلخی ناکامی این نبرد پذیرفته می‌شود، با این حال، با توجه‌ به اقتضائات زمانه و در راستای توجیه شکست خطاهای نیروهای قزلباش، برجسته می‌گردد؛ و روایت جنگ چالدران به‌گونه‌ای طرح‌اندازی می‌شود که ابهت شاه‌اسماعیل حفظ شود و خللی بر مبانی مشروعیت این حکومت وارد نشود.
کلیدواژه‌ها
جنگ چالدران
تاریخ‌نویسی صفویه
انکار و به حاشیه‌رانی
خطای قزلباشان
مشروعیت‌بخشی

موضوعات

عنوان مقاله English

Narratives of the Chaldiran Defeat in Safavid Historiography: Denial and Marginalization, Qizilbash Errors, Acceptance, and the Legitimization of the Ideal Shi'a Shah

نویسندگان English

Ali Ghasemi 1
Saeid Mousavi Siany 2
Amir Ghodsi Simakani 3
1 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
3 Master's degree student in history, Iran of the Islamic period, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده English

The Battle of Chaldiran was a pivotal event during the formation and consolidation of the Safavid state, as it dealt a heavy blow to the seemingly invincible image of Shah Ismail and significantly undermined his legitimacy. The shock of this defeat forced pro-Safavid historians to reconsider how the battle was represented in historical narratives. This article, through a descriptive-analytical approach, seeks to explore how historiographical sources of the Safavid era responded to this military failure. An examination of the representations of the Battle of Chaldiran in the histories written during Shah Ismail’s reign and afterward reveals two distinct narrative strategies. The first appears in works such as Habib al-Siyar and Futuhāt-e Shāhī, where denial and marginalization of the defeat dominate. Futuhāt-e Shāhī completely omits the event to avoid tarnishing the king’s image. Khandmir also treats the defeat as insignificant, outright rejecting its impact. The second approach, found in post-Ismail historical texts, acknowledges the bitterness of the loss, yet shifts the blame to the Qizilbash forces. These accounts are shaped to preserve the grandeur of Shah Ismail and to protect the foundations of Safavid legitimacy from disruption.

کلیدواژه‌ها English

Battle of Chaldiran
Safavid historiography
Denial and marginalization
Qizilbash error
Legitimization
- ابوئی مهریزی، محمدرضا (1383). «جایگاه «فتوحات شاهی» در تاریخنگاری عصر صفوی» کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، سال هشتم، شماره هشتاد و چهارم.
- الحسینی، خورشاه‌بن قباد (1379). تاریخ ایلچی‌نظام‌شاه، تصحیح، تحشیه و اضافات محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه‌دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- امینی هروی، امیرصدرالدین­سلطان (1383). فتوحات شاهی، تصحیح و اضافات محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر علمی.
- انتشاری نجف­آبادی، ندا؛ کریمی، بهزاد و قاسمی فیروزآبادی، سامان (1400). «تحلیل اسطوره­شناختی صفات فراانسانی پادشاهی در تاریخ‌نگاران عصر صفوی»، فصلنامه تاریخ اسلام، سال یازدهم، شماره چهل و یکم.
- باربارو، جوزافا و دیگران (1381). سفرنامه های ونیزیان در ایران، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.
  - پرینس، جرالد (1395). روایت‌شناسی، شکل و کارکرد روایت، ترجمه محمد شهبا، تهران: مینوی خرد.
- ترکمان، اسکندربیگ (1350). تاریخ عالم‌آرای عباسی، زیر نظر با تنظیم فهرست‌ها و مقدمه ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
 - جنابدی، میرزابیگ (1378). روضه الصفویه، به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
- جهانگشای خاقان (1364). مقدمه و پیوست­ها و فهارس الله دتّا مضطر، راولپندی: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
- حسینی قزوینی، یحیی بن عبداللطیف (1314).  لب التواریخ، تهران: موسّسه خاور.
- خواند امیر، امیرمحمود (1370).  تاریخ شاه­اسماعیل و شاه­طهماسب صفوی (ذیل تاریخ حبیب­السیر)، تصحیح و تحشیه محمدعلی جراحی، تهران: گستره.
- خواندمیر، غیاث­الدین همام­الدین الحسینی (1380). حبیب­السیر فی اخبار افراد بشر، با مقدمه جلال­الدین همائی، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام
- روملو، حسن­بیگ (1357).  احسن­التواریخ، تصحیح: عبدالحسین نوائی، تهران: بابک.
  - رویمر، ه.ر (1393). «دوره صفویان»، تاریخ ایران (دوره صفویان)، پژوهشی از دانشگاه کمبریج، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: جامی.
- سالاری شادی، علی (1386). «بازتاب جنگ چالدران (920/1514) در تاریخ‌نگاری صفوی»، فصلنامه مطالعات و تحقیقات تاریخی، سال پنجم، شماره پانزدهم.
- سیوری، راجر (1385). ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.
- شیرازی، عبدی‌بیگ (1369).  تکمله الاخبار، مقدمه، تصحیح و تعلیقات عبدالحسین نوایی، تهران: نی.
- صفوی، شاه‌طهماسب (1343).  تذکره شاه‌طهماسب، برلین: چاپخانه کاویانی.
- عالم‌آرای صفوی (1350). به‌کوشش یدالله شکری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- غفاری قزوینی، قاضی احمد (1343).  تاریخ جهان‌آرا، تهران: کتابفروشی حافظ.
- فلسفی، نصرالله (1332). جنگ چالدران، تهران: چاپخانه دانشگاه.
- مزاوی، میشل (1388). پیدایش دولت صفوی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشر گستره.
- منشی قزوینی، بوداق (1378). جواهر الاخبار (بخش تاریخ ایران از قراقویونلو تا سال 984 ه.ق.)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محسن بهرام‌نژاد، تهران: میراث مکتوب.
- منشی قمی، احمد‌ بن حسین (1383). خلاصه التواریخ، مصحح احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
- واله اصفهانی، محمدیوسف (1372). خلدبرین (ایران در روزگار صفویان)، به‌کوشش میرهاشم محدّث،تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
- وایت، هایدن(1389). متن تاریخی به‌مثابه فرآورده ادبی، چاپ شده در تاریخ و روایت، ویراسته جفری رابرتز، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
- وحید قزوینی، محمدطاهر بن حسین (1383). تاریخ جهان‌آرای عباسی، مقدمه، تصحیح و تعلیقات سعید میرمحمد صادق، زیر نظر احسان اشراقی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.