مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

کارکردهای خدمت سربازی در ایران عصر پهلوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
سربازی با شروع مدرنیزاسیون رضاشاهی، جایگاه مهمی در تامین نیروی انسانی ارتش ایران پیداکرد. این پدیده ویژگی اجباری و فراگیر بودن‌اش را از ابتدا تا کنون حفظ کرده است. لذا با توجه به متاثر شدن  فراگیر جامعه معاصر ایران از این پدیده، تلاش شد به این سوال پاسخ‌داده شود که، در دوران پهلوی خدمت سربازی چه کارکردهایی داشته است؟. این پژوهش با روش تاریخی- تحلیلی و با استفاده از اسناد موجود، موضوع را مطالعه نموده است. یافته‌ها نشان داد که سربازی با تامین نیروی انسانی رایگان ارتش، تغییر در نظم سنتی جامعه و ایجاد رابطه شهروندی در نسبت مردم و دولت و .... کارکردهایی مثبت در عصر پهلوی داشت. نظام وظیفه به این حکومت برای تثبیت قدرت و یکسان سازی هویت ملی کمک کرد، تلاش برای ادغام اجتماعی، استفاده از نیروی انسانی شهروندان ذکور برای خدمت رایگان نظامی و تثبیت نظم اجتماعی نیز بخشی از تلاش‌ حکومت‌ها برای بازجامعه‌پذیری سیاسی شهروندان بود. اما این اقدامات همزمان کژکاردهای اجتماعی این نهاد را مانند اعمال کنترل بر جامعه، کنترل نظام خانواده، خویشاوندی و تسیلم پذیری جوانان را به همراه داشته است که در نهایت بین حکومت و جامعه فاصله ایجاد می‌کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Functions of Conscription in Pahlavi-Era Iran

نویسندگان English

Yaser Bahrami Chegeni 1
Salaheldin Ghaderi 2
1 Master's degree, Department of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

At the outset of Reza Shah’s modernization, conscription became central to supplying manpower for the Iranian Army. From its inception, it retained its compulsory and universal character. Given its pervasive impact on contemporary Iranian society, this study addresses the functions that mandatory military service served during the Pahlavi era. Employing a historical–analytical approach grounded in archival documents, the research finds that conscription played positive roles by supplying unpaid manpower to the army, transforming the traditional social order, and fostering a citizen–state relationship. The conscription system also aided the Pahlavi government in consolidating power and standardizing national identity; efforts at social integration, mobilizing male citizens for unpaid service, and stabilizing social order were integral to the political resocialization of the populace. However, these very measures generated adverse social effects—extensive state control over society, interference in family and kinship structures, and enforced compliance among youth—which ultimately widened the gap between state and society.

کلیدواژه‌ها English

Pahlavi era
functions of conscription
modernization in Iran
military service
  • آریابخشایش، یحیی(1388). «نظام اجباری»، مطالعات تاریخی، دوره‌ی 25، شماره‌ی 6، صص 44-85.
  • آشنا، حسام الدین(1388). از سیاست تا فرهنگ، سیاست‌های فرهنگی دولت در ایران(1304-1320)، تهران: سروش.
  • آجودانی، ماشالله(1386). روشنفکران ایران در عصر مشروطیت، تهران نشر اختران، چاپ اول.
  • آگ‌برن، ویلیام فیلدینگ و مایرفرانسیس نیم‌کوف(1356). زمینه جامعه شناسی، ترجمه امیرحسین آریان‌پور، تهران: نشر گسترده.
  • آوری، پیتر(1363). تاریخ معاصر ایران از تاسیس تا انقراض قاجاریه، ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: انتشارات عطایی.
  • ابراهامیان، یرواند(1389). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشرنی.
  • ابراهامیان، یرواند(1391). تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
  • ابوالحمد، عبدالحمید(1384). مبانی علم سیاست، تهران:توس، چاپ دهم.
  • اتابکی، تورج(1385). تجدد آمرانه، جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
  • ادیبی‌سده، مهدی(1385). جامعه‌شناسی جنگ و نیروهای‌نظامی، تهران: سمت، چاپ‌دوم.
  • ازکیا، مصطفی(1377). جامعه‌شناسی توسعه‌، تهران‌: کلمه‌.
  • اشتراوس‌، انسلم و جولیت‌ کوربین(1392)‌. مبانی پژوهش کیفی، فنون و مراحل تولید نظریه‌زمینه‌ای‌، ترجمه‌ ابراهیم افشار‌، تهران‌:نشر نی‌، چاپ سوم.
  • اسمیت، آنتونی دی(1383). ناسیونالیسم، نظریه، ایدئولوژی، تاریخ، ترجمه منصور انصاری، تهران: موسسه مطالعات ملی، تمدن ایرانی.
  • اکبری، محمدعلی(1384). تبارشناسی هویت جدید ایرانی؛ عصر قاجاریه و پهلوی اول، تهران: علمی فرهنگی.
  • احتشام‌السلطنه، محمودمیرزا(1367). خاطرات احتشام‌السلطنه، تحقیق سیدمحمدمهدی موسوی، تهران: زوار.
  • ایمانی، علی و علی اصغر قاسمی(1395). «سیاست‌گذاری خدمت سربازی و فرایند ملت‌سازی در ایران»، پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره‌ی 5، شماره‌ی 18 (پیاپی48)، صص 35-66.
  • بشیریه‌، حسین(1373)‌. جامعه‌شناسی سیاسی‌، تهران‌: نی.
  • بنی احمد، احمد(2536). تاریخ شاهنشاهی اعلیحضرت رضاشاه کبیر، تهران: بی نا.
  • بیکران‌بهشت، محمد(1390)‌. «‌تولد خدمت نظام‌وظیفه عمومی در ایران‌: بر‌اساس مذاکرات مجلسَ، روحانیت و مقالات نشریه قشون»‌، پایان‌نامه دانشگاه تهران.
  • تابان سیرت، کاووس(1380). دلاوران کوهستان بویراحمد دلیران تنگ تامرادی، قم: موسسه فرهنگی طیبین.
  • حاجبی، غلامحسین(1304). «امیر کبیر گـیلانشاه؛یکصد و پنـجاه سال سلطنت‌ در ایران»، مـجله قشون، دوره‌ی4، شماره‌ی 4، صص 34-37.
  • حلیمی جلودار، حبیب الله و عزت الله پاتیار(1393). «خدمت سربازی حرفه‌ای از منظر قرآن و نهج‌البلاغه»، سیاست‌های دفاعی، دوره‌ی 22، شماره‌ی 86، صص 132-162.
  • حکمت، علی اصغر(1352). «یادداشت‌هایی از عصر پهلوی (روحانیون)»، خاطرات وحید، جلد29، صص 19-32.
  • دادرویشی، رضا(1379). ارتش در عصر پهلوی، تهران: انتشارات جهان کتاب،  چاپ اول.
  • رازنهان، حسن؛ یزدانی، سهراب و سپاهی، عبدالودود(1396). «ریشه‌یابی مخالفت مردم بلوچستان با اجرای قانون سجل احوال در دوره پهلوی اول»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، دوره‌ی 7، شماره‌ی 2، صص 217-244.
  • رزمجویی، محمدکرم(1387). کشتار دلاوران، گوشه ای از تاریخ مبارزات غیور مردان ایل بویراحمد، شیراز: انتشارات کیانی نشر.
  • روشنفکر، محمدمهدی و رضا معینی رودبالی(1400). «قانون خدمت نظام وظیفه و جامعه ایلی؛ با تکیه بر ایل بویراحمد»، مطالعات تاریخی جنگ، درره‌ی5، شماره‌ی 1 (پیاپی 15)، صص 47-67 .
  • ریاضی، وحید(1399). «تحلیلی بر سرباز حرفه‌ای در آیندة سازمان نظامی ایران»، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، دوره6، شماره4 (پیاپی 24)، صص 139-159.
  • ریتزر، جرج(1387). نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی.
  • زهیری‌، علیرضا(1379)‌. عصر پهلوی به روایت اسناد‌، قم: دفتر نشر و پخش معارف.
  • زنجانی، حبیب‌الله(1355). «جنگ و جمعیت در قرن بیستم»، مجله دانشکده، تهران، دوره‌ی 9، شماره‌ی 3، صص17-28.
  • ژوبر، پیرآمده (1347). مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
  • سیدبنکدار، سیدمسعود(1388). «برقراری نظام سربازگیری در اصفهان دوره پهلوی اول»، گنجینه اسناد، دوره‌ی 19، شماره‌ی 75، صص 9-14.
  • ساتن، ال.پی.الول(1344). رضا شاه کبیر یا ایران نو، ترجمه و تألیف عبدالعظیم صبوری، تهران: نشر علمی.
  • سیدمن‌، استیون(1392)‌‌. کشاکش‌آرا در جامعه‌شناسی‌، ترجمه‌ فریبرز مجیدی‌، تهران‌: نشر نی‌.
  • سینایی‌، وحید و حمید مسعودی(1392)‌. «جامعه‌پذیری و بازجامعه‌پذیری سیاسی در نظام‌وظیفه مطالعه‌ی نگرش دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد»، فصلنامه مسائل اجتماعی ایران، دوره‌ی 4، شماره‌ی2، صص79-‌104.
  • سینایی‌، وحید(1390)‌. «بررسی تاثیر استراتژی‌ها و فناوری‌های نوین در تحولات نظام‌وظیفه به ارتش حرفه‌ای»، فصلنامه‌ی سیاست‌، دوره‌ی ‌41، شماره‌ی‌‌2، صص211‌-‌197.
  • سینایی، وحید(1388). «دولت مدرن، ارتش ملی و نظام وظیفه»، پژوهش سیاست نظری، دور جدید، شماره7، صص 95-111.
  • شعبانی، حسن(1381). مهارت‌های آموزشی و پرورشی، تهران: انتشارات سمت، چاپ یازدهم.
  • شیخ‌نوری، محمدامیر(1385). «تغییر ساختار ارتش ایران از سنتی به مدرن»، مجله زمانه، شماره 52، صص 4-21.
  • صنعتی، سیدمهدی (1400). «بررسی میزان انطباق خدمت سربازی با شرع و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، قانون یار، دوره‌‌ی 5، شماره‌ی 17، صص 255-276.
  • عباسی‌، علی(1384)‌. «بررسی نگرش جوانان نسبت به خدمت‌وظیفه و عوامل مؤثر بر آن»‌، فصلنامه مدیریت‌نظامی‌، دوره‌ی6، شماره‌19و‌20، صص 153-183.
  • علی بابایی، غلامرضا(1382). تاریخ ارتش ایران از هخامنشی تا عصر پهلوی، تهران: آشیان، چاپ اول.
  • فرمانفرماییان، حافظ(1341). خاطرات سیاسی امین‌الدوله، تهران: کتاب‌های ایران.
  • فقیهی‌، ابوالحسن‌ و حسن دانایی‌فرد(1385)‌. بروکراسی و توسعه در ایران‌؛ (نگاهی تاریخی-تطبیقی)‌، تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.
  • فوران، جان(1392). مقاومت شکننده(تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی)، ترجمه احمد تدین، تهران: انتشارات رسا، چاپ چهاردهم.
  • قائم‌مقامی، جهانگیر(1326). تاریخ تحولات سیاسی نظام ایران از قرن یازده هجری تا سال 1301 هجری، تهران: علمی.
  • قائم‌مقامی، جهانگیر(1346). «ورقی از تاریخ ارتش ایران: تاریخچه سربازی در ایران»، بررسی‌های تاریخی، دوره‌ی 8، شماره‌ی 2، صص 64-92.
  • قائمی‌نیک، رضا(۱۳۹۰). «انباشت تاریخی یک مسئله اعتباری»، مجله هابیل، دوره‌ی2، شماره‌ی ۵، صص 1-21.
  • قدیمی، ذبیح الله(1326). تاریخ بیست و پنج ساله ارتش شاهنشاهی ایران، تهران: نشر مجلس شورای ملی،  چاپ اول.
  • قلی‌پور، آرین(1380). جامعه‌شناسی سازمان‌ها: رویکرد جامعه‌شناختی به سازمان و مدیریت، تهران: انتشارات سمت.
  • کاتوزیان، همایون(1379). دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
  • کاملی، محمدجواد و فرزاد پویانفر(1399). «راهبردهای معماری اینده خدمت سربازی»، مطالعات راهبردی ناجا، دوره‌ی 5، شماره‌ی 16، صص 119-146.
  • کدی، نیکی ار(1381). ایران دوران قاجارایه و برآمدن رضاخان، مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس.
  • کروبی، محمد‌تقی(1382)‌. «جستاری بر طرح خدمت نظام‌وطیفه عمومی»‌، فصلنامه علوم‌اجتماعی‌: مطالعات جوانان‌، دوره‌ی3، شماره 3و4، صص 49-69.
  • کرونین، استفانی(1377). ارتش و حکومت پهلوی، ترجمه غلامرضا علی بابایی، تهران: انتشارات خجسته.
  • کرونین، استفانی(1390). رضاشاه و شکل‌گیری ایران نوین، دولت و جامعه در زمان رضاشاه، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: انتشارات جامی.
  • گیدنز، آنتونی(1389). پیامدهای مدرنیته، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر مرکز.
  • گیدنز، آنتونی(1377). جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
  • محمدی، امیر(1395). تاریخ سجل و ثبت احوال در ایران، تهران: نشر نگاه گستران فردا.
  • محمدپور، احمد(1391)‌. روش تحقیق کیفی‌، ضد روش2 مراحل و رویه‌های علمی در روش‌شناسی کیفی، تهران‌: انتشارات جامعه‌شناسان‌.
  • مختاری، حبیب الله(1326). تاریخ بیداری ایران، تهران: چاپخانه دانشگاه تهران.
  • مختاری اصفهانی، رضا(1392). پهلوی اول از کودتا تا سقوط، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • مکی، حسین(1359). مدرس قهرمان آزادی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، جلد2.
  • مکی، حسین(1366). زندگانی میرزا تقی‌خان امیرکبیر، تهران: انتشارات ایران، چاپ نهم.
  • میراحمدی، منصور و حسن جباری‌نصیر(1388). «گونه شناسی مواضع عالمان شیعی در قبال سیاست‌های دولت مطلقه پهلوی اول»، مطالعات انقلاب اسلامی، دوره 6، شماره‌ی 19، صص 163-197.
  • می‌یر‌، پیر(1368). جامعه‌شناسی جنگ و ارتش‌، ترجمه علیرضا ازغندی و محمدصادق مهدوی‌، تهران‌: قومس‌.
  • نایب پور، محمد(1385). «تحولات ارتش از عهد قاجار تا پایان سلسله پهلوی»، مجله زمانه، شماره 52، صص 3-21.
  • نقیب‌زاده، احمد(1379). دولت رضاشاه ونظام ایلی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول.
  • نیازی، محمد و وحید شالچی(1392). «شکل گیری نظام وظیفه در ایران و طرح ملت سازی در دوره پهلوی اول»، جامعه شناسی تاریخی، دوره‌ی 5، شماره‌ی2، صص  41-69.   
  • نیازی، محمد و اسماعیل نوده فراهانی(1393). گزارش کارشناسی آسیب‌شناسی فرهنگی اجتماعی، خدمت وظیفه در ایران، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  • نیرشیرازی، عبدالرسول(1387). روزگار پهلوی اول، تصحیح و توضیح دکتر محمد یوسف نیری، شیراز: دریای نور.
  • نجفی‌، موسی(1391)‌. اندیشه‌سیاسی و تاریخ نهضت حاج‌آقا‌نورالله اصفهانی‌، تهران‌: موسسه مطالعات تاریخ‌معاصر‌ایران‌، چاپ‌چهارم‌. ‎
  • نظری‌زاده، فرهاد؛ میرشاه ولایتی، فرزانه؛ احمدوند، علی محمد و عبدالملکی، یوسف(1390). «آینده پژوهی خدمت سربازی در جمهوری اسلامی ایران(روندهای کلان در افق پانزده ساله)»، راهبرد دفاعی، دوره‌ی9، شماره‌ی 34، صص 55-84.
  • نوراللهی، طه و عذرا نائینی(1384). «تاریخچۀ سرشماری عمومی نفوس و مسکن در ایران و جهان»، سومین همایش انجمن جمعیت شناسی ایران، تهران.
  • وبر، ماکس(1384). اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری، مهرداد ترابی‌نژاد، مصطفی عمادزاده، تهران: سمت.
  • وزیری، رضا(1384). «تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، نشریه زمانه، دوره‌ی 4، شماره 40، صص 24-29.
  • هالیدی، فرد(1358). دیکتاتوری و توسعه سرمایه‌داری در ایران، مترجم فضل‌الله نیک‌آیین، تهران: امیرکبیر.
  • هلد، دیوید(1386). شکل‌گیری دولت مدرن، ترجمه عباس مخبر، تهران: آگه.
  • یکرنگیان،ا میرحسین(1384). سیری در تاریخ ارتش ایران، تهران: انتشارات خجسته،  چاپ دوم.
  • یکرنگیان، امیر حسین(1336). گلگون کفنان، گوشه ای از تاریخ نظامی ایران، تهران: انتشارات علمی.
  • Almond, Gabriel Abraham & Sidney Verba (1963). The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, America: Princeton university press.
  • Bassam, Tibi (1990). The Simultaneity of unsimultaneous, Old Tribes and Imposed Nation-state in The modern Mideast, In: s, Khoury and Kostiner(Ed), The Conflict of the Tribe and state in Iran and Afghanestan, landan: Croom Helm.
  • Vuga, Janja & Jelena Juvan (2013). "Work–family conflict between two greedy institutions – the family and the military", sage journals, 61(7), pages 1058-1077.
  • Hall Arcala, Rosalie (2012). "Modern soldiery interrogated: cataloguing the local military's tasks and their perception of local civilian actors", Philippine Political Science Journal, 18(32), pages 1-21.
  • Hippler, Thomas (2008). Citizens, Soldier and National Armies: Military Service in France and Germany, 1789-1830, London, Routledge.
  • Malcolm, Johan (1815). The History of Persia, London: Cambridge Book.
  • Shafritz, Robertson & David shafritz (1989). The Facts on File Dictionary of Military Science First Edition, Facts on File, Los Angeles.