مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

نقش و حضور نظامی قراگوزلوها در جنگ‌های تثبیت قدرت قاجار (از آغاز تا شروع عهد ناصری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، تاریخ ایران دوره اسلامی، سید جمال الدین اسدآبادی، اسدآباد، ایران
چکیده
قراگوزلوها از ایلات ترکمن ساکن در نواحی همدان و از متحدان کلیدی حاکمان قاجار به حساب می‌آمدند. حضور این طایفه در مناطق مختلف به‌ واسطه مؤلفه‌های طبیعی- جغرافیایی، عوامل امنیتی و سیاست‌های دفاعی قاجاریه صورت می‌گرفت. لذا حضور این طایفه در نقاط مختلف ایران بر میزان و شدت ناآرامی‌ها، شورش‌ها، حملات و تجاوزات قوای بیگانه و نیز وفاداری و رشادت‌های آنان در طول نبردها بستگی داشت. این تحلیل بر این فرض استوار است که حضور قراگوزلوها در طول زمان و در سطوح جغرافیایی متفاوت، بازتابی از مأموریت‌های مشخصِ امنیتی- مرزی و سازوکارهای دفاعی قاجارها است. بنابراین، می‌توان حضور آنان را به ‌عنوان یک طایفۀ محلی با کارکردهای استراتژیک در سه محور اصلی امنیت مرزی، کنترل داخلی و مشارکت در عملیات‌های تثبیت حاکمیت تبیین کرد.
این پژوهش با بهره‌گیری از روش‌ توصیفی-تحلیلی و نمودارهای فراوانی، حضور قراگوزلوها را در تثبیت حکومت قاجار بررسی می‌کند. نتایج بررسی نشان می‌دهد که مناطق جنوبی ایران، به‌ویژه فارس با 27 درصد مأموریت‌های نظامی قراگوزلوها، در صدر مأموریت‌های جنگی این گروه قرار داشته و بیشترین مشارکت نظامی این طایفه نیز در بازۀ زمانی سال‌های 1209 - 1248ﻫ.ق بوده که کشور عرصۀ تهاجمات خارجی و ناآرامی‌های داخلی بوده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The role and military presence of the Qaraguzlu in the wars of consolidating Qajar power (From the beginning to the start of the Nasiri era)

نویسنده English

Habib Sharafi Safa
Assistant Professor, Department of History, Sayyed Jamaleddin Asadabadi University, Asadabad, Iran
چکیده English

The Qaraguzlu clans, a Turkmen tribal federation, settled in the Hamadan region, were regarded as key allies of the Qajar rulers. Their presence across different areas was shaped by natural–geographical factors, security concerns, and Qajar defensive policies. Accordingly, the clans’ deployment in various parts of Iran was closely tied to the scale and intensity of unrest, rebellions, foreign incursions, as well as to their loyalty and valor during battles.  This analysis rests on the assumption that the Qaraguzlu presence over time and across diverse geographical scales reflected specific security–border missions and the defensive mechanisms of the Qajars. Therefore, their presence can be interpreted as that of a local tribe with strategic functions in three main domains: border security, internal control, and participation in operations aimed at consolidating sovereignty.  Employing a descriptive–analytical method and frequency charts, this study examines the Qaraguzlu contribution to the consolidation of the Qajar government. The findings indicate that southern Iran—particularly Fars Province, with 27 percent of the Qaraguzlu’s military missions—ranked highest among the forefront of military engagements. Moreover, the tribe’s most significant military involvement occurred during 1209–1248 AH, a period marked by foreign invasions and internal unrest. 

کلیدواژه‌ها English

Qaraguzlu
Qajar period
consolidation of power
tribes and clans
Hamadan
  • سرجان ملکم (1380). تاریخ کامل ایران، ترجمۀ میرزا اسماعیل حیرت، تهران: افسون.
  • اذکایی، پرویز (1366). «قره گزلوهای همدان»، مجله آینده، سال سیزدهم13، شماره ۴ و ۵.
  • اعتمادالسلطنه، محمدحسن­خان (1367ش)،. تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
  • افشار، ایرج (1380). دفتر تاریخ مجموعه اسناد و منابع تاریخی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار.
  • ایروانی، آبراهام (1393). تاریخ جنگ‌ها: گزارش نبردهای ایران و عثمانی پس از سقوط صفویه (1721-1738)، ترجمه فاطمه اورجی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
  • بیات، بایزید (1382). تذکره همایون و اکبر، مصحح محمد هدایت حسین، تهران: انتشارات اساطیر.
  • بیگدلی، غلامحسین (1372). تاریخ بیگدلی‌ها، ج1 و 2، تهران: بی‌نا.
  • جهانگیر میرزا (1384). تاریخ نو، به تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: نشر علم.
  • خاوری شیرازی، میرزا فضل­الله (1380). تاریخ ذوالقرنین، به تصحیح ناصر افشارفر، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزات فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  • خسروی، ابوذر؛ الوندی، رضا (1397). «فرایند کنشگری نظامی و انتظامی قراگوزلوها از دوره تیموریان تا افشاریان»، فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی، سال پنجم5، شماره نوزدهم19.
  • خواندمیر، غیاث­الدین بن همام­الدین (1380). تاریخ حبیب السیر، تهران: نشر خیام.
  • خورموجی، محمد جعفر (1344). حقایق الاخبار ناصری، به تصحیح حسین خدیو جم، تهران: زوار.
  • رشوند، محمدعلی­خان (1376). مجمل رشوند، به تصحیح منوچهر ستوده و عنایت‌الله مجیدی، تهران: میراث مکتوب.
  • سرابی، حسین بن عبدالله (1361). سفرنامه فرخ خان امین الدوله: مخزن الوقایع، به تصحیح کریم اصفهانیان و قدرت الله روشنی، تهران: اساطیر.
  • ظهیرالدین نیشابوری، خواجه امام (1332). سلجوقنامه، تهران: نشر خاور.
  • عین‌السلطنه، قهرمان میرزا سالور (1374). روزنامه خاطرات عین السلطنه، به تصحیح مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: اساطیر.
  • فسایی، حاج میرزاحسن حسینی (1382). فارسنامه ناصری، به تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
  • قراگوزلو، غلامحسین (1381). هگمتانه تا همدان، تهران: اقبال.
  • قزوینی، محمد طاهر وحید (1383). تاریخ جهان آرای عباسی، مصحح سید سعید میرمحمد صادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • قمی، احمد بن شرف­الدین (1383). خلاصه التواریخ، مصحح احسان اشرافی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • کاشانی، قاضی احمد (1414ق). تاریخ نگارستان، مرتضی مدرس گیلانی، تهران: کتابفروشی حافظ.
  • کرمانی، ملا محمد مومن (1384). صحیفه الارشاد، مصحح محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: نشر علم.
  • محبوبی اردکانی، حسین (1374). چهل سال تاریخ ایران، به تصحیح ایرج افشار، تهران: اساطیر.
  • ملکم، سر جان (1380). تاریخ کامل ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران: افسون.
  • موسوی اصفهانی، محمدصادق (1363). تاریخ گیتی گشا، تصحیح صعید نفیسی، تهران: اقبال.
  • نائینی، محمد جعفر (1353). جامع جعفری، تصحیح ایرج افشار، تهران: انجمن آثار ملی.
  • نصیری، محمد ابراهیم (1373). دستور شهریاران، تصحیح محمد نادر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
  • واله، محمد یوسف (1382). ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر ملی.
  • الوندی، رضا؛ آقاجری، سیدهاشم و ملائی توانی، علیرضا (1398). «واکاوی خاستگاه و تبار تاریخی قراگوزلوها با تأکید بر دوره سلجوقیان»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، دوره 10، شماره20، 21-1.
  • هدایت، رضاقلی­خان (1373). فهرس التواریخ، به تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.