مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

بررسی روایت آیه­ نگارانۀ تاریخ­نگاران صفوی از ستیزه های نظامی صفویان و ازبکان در دوره شاه اسماعیل (907-930ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سمیه خسروی روش 1
حسن الهیاری 2
1 دانشجوی دکتری مطالعات ایران بعد از اسلام، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران )مدرس گروه تاریخ دانشگاه یاسوج)
2 دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران
10.22034/hsow.2025.2065594.1627
چکیده
مشروعیت حکومت صفویان یکی از مسائل مهم در تاریخ سیاسی و مذهبی ایران است که به شیوه‌های مختلفی توجیه و تقویت شده است. صفویان، با تأکید بر مفاهیم دینی، تاریخی و ایدئولوژیک، سعی داشتند جنگ‌های خود علیه ازبکان، رقیب مذهبی خود، را مشروع جلوه دهند. یکی از مهم‌ترین ابزارهای آنان، استفاده از آموزه‌های اسلامی مانند آیات قرآن و احادیث بود که در قالب مفاهیمی چون "جهاد مقدس" و "دفاع از تشیع" تبیین می‌شد. این پژوهش با تمرکز بر این رویکرد آیه‌نگارانه، به بررسی مسئله اصلی می‌پردازد که تاریخ‌نگاران صفوی چگونه با استفاده از آیات قرآن، جنگ‌های شاه اسماعیل با ازبکان را روایت کرده‌اند و این شیوه چه تأثیری بر مشروعیت حکومت صفوی و شکل‌گیری هویت شیعی آنها داشته است؟ این پژوهش با استفاده از روش توصیف وتحلیل، محتوای کیفی متون تاریخی صفوی را مورد بررسی قرار داده است. یافته‌های مطالعه نشان می‌دهد که تاریخ‌نگاران صفوی با استفاده از آیات قرآن، روایت‌هایی را ایجاد کرده‌اند که در آن، شاه اسماعیل به‌عنوان رهبر الهی معرفی شده و ازبکان به‌عنوان دشمنان دین و مخالفان نظم الهی ترسیم شده‌اند. این رویکرد نه‌تنها به مشروعیت‌بخشی حکومت صفوی کمک کرده، بلکه در تقویت هویت شیعی و ایجاد گفتمان سیاسی-مذهبی مؤثر بوده است.
کلیدواژه‌ها
صفویان
ازبکان
آیات قرآن
تاریخ‌نگاری
شاه اسماعیل

موضوعات

عنوان مقاله English

A Study of the Verse-Centered Narrative of Safavid Historians on the Military Conflicts between the Safavids and the Uzbeks during the Reign of Shah Ismail (907-930 AH)

نویسندگان English

Somayyeh Khosraviravesh 1
Hasan Allahyari 2
1 PhD student in Iranian Studies after Islam, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Persian Gulf University, Bushehr, Iran (Lecturer in the Department of History, Yasouj University)
2 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Persian Gulf University, Bushehr, Iran
چکیده English

The legitimacy of the Safavid government is one of the key issues in the political and religious history of Iran, justified and reinforced in various ways. The Safavids, emphasizing religious, historical, and ideological concepts, sought to legitimize their wars against the Uzbeks, their religious rivals. One of their most important tools was the use of Islamic teachings, such as Quranic verses and Hadiths, framed within concepts like “holy war” and “defense of Shiism.” Focusing on this verse-centered approach, this study investigates how Safavid historians employed Qur’anic verses to narrate Shah Ismail’s wars with the Uzbeks. It further explores the impact of this method on the legitimacy of the Safavid government and the formation of their Shiite identity. Employing a descriptive and analytical approach, this study examines the qualitative content of Safavid historical texts. The findings indicate that Safavid historians, by incorporating Quranic verses, constructed narratives that portrayed Shah Ismail as a divine leader and depicted the Uzbeks as adversaries of religion and opponents of divine order. This approach not only bolstered the legitimacy of the Safavid government but also played a crucial role in reinforcing Shiite identity and fostering a politico-religious discourse.

کلیدواژه‌ها English

Safavids
Uzbeks
Quranic verses
historiography
Shah Ismail
-اشپولر. ب و دیگران(۱۳۶۰). تاریخ نگاری در ایران(مجموعه مقالات)، مترجم یعقوب آژند، تهران، نشر گسترده.
-امینی هروی، ابراهیم(1383). فتوحات شاهی (تاریخ صفوی از آغاز تا سال 920 هـ.ق)، مصحح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
-پاینده، عظیمه و علی اکبر جعفری(۱۳۹۷).« اسکندربیگ ترکمان و آیه نگاری اش در عالم آرای عباسی»، فصل نامه علمی-پژوهشی پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال هشتم، ش ۳۰، ۱۱۳-۱۲۸
-ثواقب، جهانبخش(۱۳۸۰). تاریخ نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مأخذ، شیراز، نوید شیراز.
-جعفری، علی اکبر و مهشید اصلاحی و متین اصلاحی(۱۳۹۸). «تأثیر شیعه گرایی عصر صفوی بر تاریخ نگاری عالم آرای شاه طهماسب»، دو فصلنامه علمی -ترویجی سیره پژوهی اهل بیت، سال پنجم، ش ۸، ۹۵-۱۱۵
-جنابدی، میرزا بیگ بن حسن(بی تا). روضة الصفویة، بی جا: بی  نا.
-خنجی اصفهانی، فضل الله بن روزبهان(1382). تاریخ عالم آرای امینی، تصحیح محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب.
-خور شاه بن قباد (1379). تاریخ ایلچی نظام شاه، مصحح کویچی هانه دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
-روملو، حسن بیگ(1384). أحسن التواریخ، مصحح  عبد الحسین نوایی، ج3و 2، تهران: اساطیر.
-رویمر، ه.ر(1380). «دورۀ صفویان» در تاریخ صفویان پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامی.
-ساسان پور، شهرزاد(1392). «ویژگی های تاریخ نگاری ایران در دوره ی تیموری»، مسکویه،ش24 ،51-80.
-سلیم، محمدنبی(1387). «رشد تاریخ نگاری در قلمرو تمدن اسلامی»، مشکوه، ش 101، 77-99.
-صفت گل، منصور(۱۳۸۸). «تاریخ نویسی در ایران عصر صفوی(سالهای ۱۰۳۸ تا ۱۱۴۸ ق) مراحل و گونه شناسی»، فصلنامه پژوهش های علوم تاریخی، دوره یکم، ش ۱، ۶۵-۸۴.
-علیزاده مقدم، بدرالسادات(۱۳۹۵). «بازتاب تغییر دیدگاه های مذهبی در تواریخ دوره صفویه»، دو فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ نگری و تاریخ نگاری دانشگاه الزهرا، سال بیست وششم، ش ۱۸، ۷۱-۸۸.
-غفرانی، علی و همکاران(1402). «تحلیل کنش­های گفتاری در استنادات قرآنی منابع دوره صفویه (مطالعه موردی تاریخ ایلچی نظام­شاه)»، پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه، بهار و تابستان، سال دوم، شماره 2(29)، صص109-137.
-قاسمی، علی و همکاران(1403). «تعابیر قرآنی به منزله­ی نشانگان فرهنگی مشروعیت بخش شاه اسماعیل اول صفوی؛ مطالعه موردی فتوحات شاهی»، علم و تمدن در اسلام، دوره5، شماره 19، صص43- 67.
-قزوینی، یحیی بن عبداللطیف(1386). لب التواریخ، مصحح هاشم محدث، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
-متولی، عبدالله و رضا محمدی(1402) .«تحلیل کنش­های گفتاری در استنادات قرآنی منابع دوره صفویه (مطالعه موردی تاریخ: کتاب خلدبرین)»، مطالعات اجتماعی قرآن، بهار و تابستان، دوره دوم، شماره اول(3)، صص96- 115.
-منشی قمی، احمد بن حسین(1383). خلاصة التواریخ، مصحح احسان اشراقی‌، تهران: دانشگاه تهران. مؤسسه انتشارات و چاپ.
-مهمان نواز محمود(1400). «بررسی و تحلیل رویکرد تاریخ نگاری دوره صفویه در قبال حملات شاه طهماسب به گرجستان»، مجله تاریخ ایران، دوره چهاردهم، شماره 1، صص45- 64.
-مهمان نواز محمود(1402). «بررسی روایت آیه­نگارانه تاریخ­نگاری صفوی از قدرت­گیری شاه اسماعیل، قرآن فرهنگ و تمدن»، سال چهارم، شماره 3، صص82- 105.
-میرزایی، وریا(۱۴۰۰). «روایت جنگ در تاریخ نگاری عصر صفوی»، مطالعات تاریخی جنگ، نشریه علمی، مقاله علمی پژوهشی، دوره پنجم، ش ۴، ۲۹-۵۰.
-نجفی نژاد، سعید و حمیدرضا مطهری(۱۳۹۶). «تأملی بر تاریخ نگاری درباری عصر صفوی؛ مطالعه موردی کتاب تکملة الاخبار»، فصلنامه علمی - پژوهشی پژوهشنامه تاریخ، سال دوازدهم، ش ۴۶، ۱۱۵-۱۳۴.