مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

تحلیلی بر مناسبات دیرینه قبیله بنی­ثقیف با ساسانیان و تقابل آنان در نبرد جسر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علیرضا سلیمان زاده 1
علی سالاری منوجان 2
1 استاد یار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
2 کارشناسی ارشد، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
10.22034/hsow.2025.2063748.1621
چکیده
نبرد یک‌روزه جسر، حدود سال 13 ه.ق. و تقریباً دو سال پس از روی کار آمدن یزدگرد سوم اتفاق افتاد. مسئله اصلی تحقیق حاضر، معرفی جنبه­های مجهول، ردیابی و تحلیل عوامل منجر به نقش­آفرینی چشمگیر قبیله بنی­ثقیف در یک رویداد مهم تاریخی است. پژوهش کنونی بر این پرسش اصلی متمرکز است که حضور پررنگ قبیله بنی­ثقیف در نبرد جسر، تا چه حد متأثر از مناسبات پیشین آنان با ساسانیان بوده است؟ این پژوهش با تکیه بر روش تاریخی و با استناد بر اطلاعات منابع اصلی می­کوشد تا فرضیه اصلی و همچنین هدف اصلی پژوهش را با تکیه بر سوال اصلی پیش ببرد. نتایج این بررسی از حیث موضوعی، روش­شناختی و بافت تحقیق از این لحاظ مهم است که سعی خواهد داشت با تلفیق رویدادهای دو دوره باستان و اسلام و با دیدی نو، این حقیقت تاریخی را اثبات نماید که دستگاه خلافت در زمینه فتوحات با تکیه بر کدام فاکتورها، مجاهدان را گزینش می­کرده است. همچنین بررسی ارتباط علی- معلولی سوابق سیاسی، اقتصادی و ساختار اجتماعی قبیله بنی­ثقیف بر رویارویی این قبیله با شاهنشاهی ساسانی، کشف عوامل تأثیرگذار بر وقوع نبرد جسر و ابعاد ناشناخته­ی تحولات میدانی این واقعه تاریخی از دیگر یافته­های پژوهش حاضر خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
ساسانیان، یزدگرد سوم، بنی­
؛ ؛ ؛ ثقیف، نبرد جسر، عمربن­
؛ ؛ ؛ خطاب، بهمن جادویه، ابوعبید ثقفی

موضوعات

عنوان مقاله English

An analysis of the long-standing relations of the Banu Thaqif with the Sassanids and their confrontation in the Battle of al-Jisr

نویسندگان English

Alireza Soleymanzadeh 1
Ali Salari Manoujan 2
1 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 MA in the field of Ancient Iranian History, Department of History, Faculty of Literature and Humanities ,University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده English

The one-day Battle of al-Jisr occurred around 13 AH, approximately two years after the accession of Yazdegerd III. The central concern of the present study is to introduce the obscure dimensions, trace, and analyze the factors that led to the remarkable role played by the Banu Thaqif tribe in this significant historical event. This research focuses on the fundamental question of the extent to which the prominent presence of the Banu Thaqif in the Battle of al-Jisr was influenced by their prior relations with the Sassanids. Relying on the historical method and drawing upon information from primary sources, the study seeks to advance both its main hypothesis and its principal objective through engagement with this central question. The findings of this investigation are important in terms of subject matter, methodology, and research context, as they attempt to synthesize events from both the pre-Islamic and Islamic periods with a fresh perspective. In doing so, the study aims to demonstrate the historical reality of the factors upon which the caliphate relied in selecting warriors for the campaigns of conquest. Furthermore, the causal analysis of the political background, economic conditions, and social structure of the Banu Thaqif in relation to their confrontation with the Sassanian Empire, along with the identification of influential factors behind the occurrence of the Battle of al-Jisr and the exploration of its lesser-known field developments, constitute additional findings of the present research.

کلیدواژه‌ها English

Sassanids
Yazdegerd III
Banu Thaqif
Umar ibn al-Khattab
Battle of Jisr
Bahman Jādhūyah
Abu Ubaid al-Thaqafi
- ابن­أبی­أصیبعة(1995). عیون الانباء فی طبقات الاطباء، تحقیق الدکتور نزار رضا، بیروت: دار مکتبة الحیاة.
- ابن­اثیر(1371). کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلى، تهران: مؤسسه مطبوعاتى علمى.
- ابن­اثیر(1409ه.ق./1989). أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت: دارالفکر.
- ابن­اعثم کوفی(۱۴۱۱ه.ق./۱۹۹۱م.). الفتوح، بیروت: نشر دارالاضوا.
- ابن­حجر العسقلانى(1415ه.ق./1995م.). الإصابة فى تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و على محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- ابن­حزم، علی بن احمد(1982). جمهرة انساب العرب، المحقق عبدالسلام محمد هارون، قاهره: دارالمعارف.
- ابن­خلدون(1375). مقدمه ابن­خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.
- ابن­سعد(1410ه.ق./1990م.). الطبقات الکبرى، تحقیق محمدعبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- ابن­قفطی(1903). تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، المحقق یولیوس لیپرت، لایپزیگ: انتشارت دیتریش.
- اب‍ن‌م‍س‍ک‍وی‍ه‌، اح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د(1369ش). تجارب­الأمم، ترجمه ابوالقاسم امامى، تهران: سروش.
- ابن­هلال ثقفی(۱۳۷1ش). الغارات، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: وزارت ارشاد.
- أبوالربیع الحمیری الکلاعی(2000). الاکتفاء بما تضمنه من مغازی رسول الله (ص) و الثلاثة الخلفاء( الجزء الأول)، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
- اب‍ی‌ال‍ف‍رج‌‌ الاص‍فه‍ان‍ی(1994). الاغ‍ان‍ی‌‌؛ تحقیق عبدالکریم ابراهیم العزباوی؛ اشراف محمد ابوالفضل ابراهیم، ب‍ی‍روت‌: موسسه جمال و داراحیاء‌التراث‌العربی‏‫‏‏.
- بلاذری، احمد بن یحیی(1337ش). فتوح­البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران: نشر نقره.
- بلاذری، احمد بن یحیی(1417ه.ق/‌1996م). انساب­الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت: دارالفکر.
- پورشریعتی، پروانه(۱۴۰۲). افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی، ترجمه آوا واحدی نوایی، تهران: انتشارات نی.
- جعفریان، رسول(1382). تاریخ سیاسی اسلام: تاریخ خلفا: از رحلت پیامبر تا زوال امویان (11-132ه)، تهران: انتشارات دلیل ما.
- حمیری، محمد بن عبدالمنعم(1984م). الروض المعطار فی خبر الأقطار؛ بیروت: مکتبة لبنان.
- دریایی، تورج(1399). ساسانیان، ترجمه شهرناز اعتمادی، تهران: نشر توس.
- الذهبی، شمس­الدین(2003)، تاریخ الإسلام وَ وَفیات المشاهیر وَ الأعلام، تحقیق الدکتور بشار عوّاد معروف، بیروت: دارالغرب الإسلامی.
- سالم، عبدالعزیز(1382). تاریخ عرب قبل از اسلام؛ ترجمه باقر صدری نیا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- طبری، محمد بن جریر(1375)، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: نشراساطیر.
- علی، جواد(1422ه.ق./ 2001م). المفصل فى تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت: دارالساقی الطبعة: الرابعة.
- قلقشندی، أحمد بن علی(۱۴۰۷ق‌. = ۱۹۸۷م‌.). صبح الأعشى فی صناعة الإنشاء، شارح محمدحسین شمس‌الدین، ب‍ی‍روت‌: دارال‍ک‍ت‍ب‌ ال‍ع‍ل‍م‍ی‍ه‌.
- کاتب واقدی(1374). طبقات، ترجمه محمد مهدوی دامغانی،تهران: نشر فرهنگ و اندیشه.
- محمودآبادی، سیداصغر،پیرمرادیان مصطفی، بختیاری سمیه(بهار 1390). «مناسبات شاهنشاهی ساسانی با اعراب بدوی (224-531 م)»؛ نشریه تاریخ، سال6، شماره 20،صص.170-187
- مسعودی، أبو الحسن على بن الحسین(1374). مروج الذهب و معادن الجوهر؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى.
- مغلوث، سامی بن عبدالله بن احمد(1430ه.ق.). أطلس الفتوحات الإسلامیة فی عهد الخلفاء الراشدین، الریاض: مکتبة العبیکان.
- الملاح، هاشم یحیى(2011). الوسیط فی تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- واقدى(1369). مغازى تاریخ جنگ‌های پیامبر(ص)، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- واقدی(1409ه.ق./1989م.). المغازى، تحقیق مارسدن جونس، بیروت: مؤسسة الأعلمى.
- ویسهوفر، یوزف(1377).  ایران باستان: از 550 پیش از میلاد تا 650 پس از میلاد؛ ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.
- یعقوبی،احمد بن اسحاق(1382). تاریخ یعقوبی،ترجمه محمدابراهیم آیتی،تهران: نشر علمی و فرهنگی.