مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

تحلیلی بر مدیریت پیامبر اسلام (ص) در جریان بحران غزوه بنی‌المصطلق بر مبنای الگوی تحلیلی سوات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی ، دانشگاه اراک، اراک، ایران
2 دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
3 دانشیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/hsow.2026.2066729.1631
چکیده
غزوه بنی‌المصطلق، به‌ عنوان یکی از وقایع تأثیرگذار در تاریخ صدر اسلام در کنار ابعاد نظامی، حاوی بحران اجتماعی عمیقی ناشی از تحریکات جریان نفاق بود. در این میان، پیامبر اسلام (ص) با بهره‌گیری از عقلانیت دینی، تدابیر راهبردی و شناخت دقیق از ساختار اجتماعی جامعه اسلامی، توانست این بحران را به شکلی مناسب مدیریت نماید.
پژوهش حاضر با استفاده از الگوی تحلیلی سوات (SWOT) که مبتنی بر چهار محور قوت، ضعف، فرصت و تهدید است، به‌دنبال پاسخ‌گویی به این پرسش است که در مواجهه با بحران مزبور، پیامبر اسلام (ص) چگونه برخورد کرد و آن را مدیریت نمود؟ یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که پیامبر (ص) با اتکا به نقاط قوتی همچون مشروعیت الهی، وحدت‌بخشی شخصیتی و انسجام روانی یاران، توانست از فرصت‌هایی نظیر نزول آیات افشاگر نفاق، فضای پیروزی نظامی و همراهی عاطفی برخی یاران بهره‌برداری کند؛ و تهدیدهای جدی­ای نظیر وقوع جنگ داخلی، تضعیف وحدت اجتماعی و بی‌اعتمادی عمومی را مهار نماید. همچنین به نظر می‌رسد به واسطه­ی عملکرد به‌هنگام پیامبر (ص) در جریان بحران مذکور، ضعف­هایی مانند نفوذ اجتماعی عبدالله بن­اُبی و منازعات قبیله‌ای حل‌نشده با رویه‌هایی نظیر تغییر میدان بحران و اجتناب از برخورد مستقیم جبران شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of the Prophet Muhammad’s (PBUH) Crisis Management during the Battle of Banu al-Mustaliq Based on the SWOT Analytical Model

نویسندگان English

Morteza Hasaninasab 1
farhad saboorifar 2
Mohammad Nasiri 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
2 Associate Professor, Department of History, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
3 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Islamic Thought and Civilization, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The Battle of Banu al-Mustaliq, as one of the influential events in early Islamic history, contained — in addition to its military dimensions — a deep social crisis caused by the provocations of the hypocrisy movement. In the meantime, the Prophet Muhammad (PBUH) was able to manage this crisis intelligently by utilizing strategic measures, divine rationality, and a precise understanding of the social structure of the Islamic society. The present study employs the SWOT analytical model (based on strengths, weaknesses, opportunities, and threats) to answer the following research question: How did the Prophet Muhammad (PBUH) confront and manage this crisis? The findings indicate that the Prophet (PBUH), relying on strengths such as divine legitimacy, his personality‑driven unifying role, and the psychological coherence of his companions, was able to exploit opportunities such as the revelation of verses exposing hypocrisy, the atmosphere of military victory, and the emotional support of some companions. He thereby controlled serious threats such as the outbreak of civil war, weakening of social unity, and public distrust. Also, due to the Prophet's timely actions during the crisis, weaknesses such as the social influence of Abdullah ibn Ubayy and unresolved tribal conflicts were compensated by strategies such as shifting the crisis and avoiding direct confrontation.

کلیدواژه‌ها English

Prophet Muhammad (PBUH)
Battle of Banu al-Mustaliq
Crisis Management
SWOT Model
Hypocrisy
-                    ابن سید الناس، محمد بن محمد (1414ق). عیون الأثر فى فنون المغازى و الشمائل و السیر، تحقیق ابراهیم محمد رمضان، بیروت: دار القلم.
-                    ابن کثیر، ابوالفدا اسماعیل (1396ق). السیرة النبویة، تحقیق مصطفى عبد الواحد، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزیع.
-                    ابن هشام، عبدالملک (بی‌تا). السیرة النبویة، تحقیق ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: چاپ مصطفی سقا.
-                    اکبری، زهرا؛ حداد، غلامرضا (1404). «تحلیل استراتژیک قدرت هوشمند جمهوری اسلامی ایران در بهره‌گیری از رقابت چین و امریکا بر اساس الگوی SWOT»، مجله پژوهش­های راهبردی سیاست، اردیبهشت 1404، دوره 14، شماره 52 - شماره پیاپی 82.
-                    ایزاک، استفن، باهمکاری ویلیام ب. مایکل (1374ش). راهنمای جامع تحقیق و ارزیابی، ترجمه مرضیه کریم‌نیا، مشهد: آستان قدس رضوی.
-                    آیتى، محمد ابراهیم (1378). تاریخ پیامبر اسلام‌، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-                    البغدادی، محمد بن حبیب (1421ق). المحبّر، مصر، دار الغد العربی.
-                    البلاذری (1997م). انساب الاشراف، تحقیق محمد الفردوس العظم، دمشق: دار الیقظه العربیه.
-                    پیرس.جان، کنت رابینسون. ریچارد (1380). برنامه‌ریزی و مدیریت استراتژیک، ترجمه سهراب خلیلی شورینی. تهران: انتشارات یادواره کتاب.
-                    چارلز. شوانک (1370). «سلفی‌گری نوین در تقابل با راهبرد تقریب اسلامی». نشریه طلوع. سال هفتم. شماره 27. صص85-106.
-                    دانش، محمدقدیر (1387ش). «رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و استراتژی ایشان در برابر خط نفاق»، مجله معرفت، شماره 129، 1387ش.
-                    دلاور، علی (1390ش). مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، تهران» انتشارات رشد.
-                    شهسواری. سجاد (1401). «تحلیل عوامل مؤثر بر مدیریت آموزش در سازمان با استفاده از روش سوات (رویکردی تربیت گرایانه)». فصلنامه مدیریت و چشم‌انداز. شماره 2. صص 40-65.
-                    صالحی شامی، محمد بن یوسف (1414ق). سبل الهدی و الرشاد، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
-                    طبری، محمد بن جریر بن یزید (1408ق). تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیه.
-                    مسعودی، علی بن الحسین (بی‌تا). التنبیه و الاشراف، تصحیح عبد الله اسماعیل الصاوی، قاهرة: دار الصاوی.
-                    واقدى، محمد بن عمر (1369ش). المغازی، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران: مرکز نشر دانشگاهى.
-                    هریسون، جفری؛ جان، کارون (1920). مدیریت استراتژیک. ترجمه بهروز قاسمی، تهران: انتشارات هیئت.
- Duarte, Carolina; Lawrence P. Ettkin, Marilyn M. HelmsMichael S. Anderson, (2006), The challenge of Venezuela: a SWOT analysis, Vol.16, No.3&4, pp2-32.
- Helms, M. M, (1999), “How to be Successful in China: A SWOT Analysis”, Competitiveness Review, Vol. 9, No. 2.
- Namugenyia, Christine; L Nimmagaddab, Shastri; Reiners, Torsten. (2019). Design of a SWOT Analysis Model and its Evaluation in Diverse Digital Business Ecosystem Contexts, Procedia Computer Science, Volume 159. Pages 1145-1154.