مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

تحلیل روند حکمیت مک ماهون در باب آب هیرمند: بر پایه اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیدمحمود سادات 1
محمود سرخانزاده 2
حمید نجار 2
1 دانشیارگروه تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/hsow.2026.2072918.1641
چکیده
حکمیت مک‌ماهون در ادامۀ سیاست‌های استعماری بریتانیا برای تثبیت افغانستان به‌عنوان منطقۀ حائل هند و رقابت با روسیه، نقطۀ عطفی در تاریخ حقابۀ ایران از هیرمند است. این پژوهش با روش تاریخی و شیوه توصیفی- تحلیلی و با هدف واکاوی روند حکمیت مک‌ماهون می‌کوشد به پرسش‌های زیر پاسخ دهد که چگونه و چرا حکمیت مک‌ماهون موجب کاهش سهم حقابۀ ایران از آب هیرمند شد؛ و نقش بریتانیا و روسیه در جهت‌دهی به این حکمیت و واکنش ایران به رأی مک‌ماهون چه بود؟
یافته‌ها نشان می‌دهد که برخلاف ظاهر حقوقیِ حکمیت، مأموریت مک‌ماهون ماهیتی اطلاعاتی–سیاسی داشت و از طریق نقشه‌برداری، بررسی منابع آب، شناخت ساختار اجتماعی سیستان و تحلیل مسیرهای راهبردی، درصدد تثبیت نفوذ بریتانیا بود. رقابت فعال روسیه از تحریک افکار عمومی تا فشار بر مقامات ایران در رد حکمیت تأثیرگذار بود؛ اما ضعف ساختاری دولت قاجار، فساد اداری و نبود راهبرد واحد باعث شد، ایران نتواند از منافع تاریخی خود دفاع کند. رأی نهایی که تخصیص یک‌سوم آب به ایران و دوسوم به افغانستان بود، نه‌تنها مغایر رأی گلداسمیت، بلکه در عمل زمینه‌ساز تثبیت هژمونی افغانستان در مذاکرات بعدی و کاهش پایدار حقابۀ ایران و توسعۀ آبیاری افغانستان شد. 
کلیدواژه‌ها
حکمیت مک‌ماهون
بریتانیا
روسیه
هیرمند
قاجار

موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the McMahon Arbitration Process on the Helmand Water: Based on Documents from the National Library and Archives of Iran

نویسندگان English

Sayed Mahmoud Sadat 1
Mahmoud Sarkhanzadeh 2
Hamid Najar 2
1 Associate Professor of History Department, Imam Khomeini Research Institute and Islamic Revolution, Tehran, Iran
2 PhD student of Islamic Revolution History, Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran
چکیده English

McMahon's arbitration, in continuation of British colonial policies to establish Afghanistan as a buffer zone for India and competition with Russia, is a turning point in the history of Iran's claim to Helmand. This study, using a historical and descriptive-analytical method and with the aim of analyzing the process of McMahon's arbitration, attempts to answer the following questions: How and why did McMahon's arbitration reduce Iran's share of Helmand water? What was the role of Britain and Russia in directing this arbitration and Iran's reaction to McMahon's decision? The findings show that, contrary to the legal appearance of the arbitration, McMahon's mission was of an informational-political nature and sought to establish British influence through mapping, examining water resources, understanding the social structure of Sistan, and analyzing strategic routes. Russia's active competition, from inciting public opinion to pressuring Iranian officials, was effective in rejecting the arbitration; but the structural weakness of the Qajar government, administrative corruption, and the lack of a unified strategy prevented Iran from defending its historical interests. The final vote, which allocated one-third of the water to Iran and two-thirds to Afghanistan, not only contradicted Goldsmith's vote, but also effectively paved the way for the consolidation of Afghan hegemony in subsequent negotiations and the sustainable reduction of Iran's share and the expansion of Afghan irrigation.

کلیدواژه‌ها English

McMahon's arbitration
Britain
Russia
Helmand
Qajar
کتاب‌ها
-                     احتشام‌السلطنه (1366). خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش سید محمد مهدی موسوی، تهران: زوار.
-                     اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان (1356). روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه سالهای 1292 -1313هجری قمری. با مقدمه و فهارس ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.
-                    اوژن،اوبن (1362).  ایران امروز، ترجمۀ علی اصغر سعیدی، تهران: زوار.
-                    بامداد، مهدی ( 1363). شرح حال رجال ایران، ج 2، تهران: انتشارات زوار.
-                    رایت، دنیس (1383). انگلیسیان در ایران، ترجمۀ غلامحسین صدری افشار، تهران: اختران.
-                    سایکس، سرپرسی (1380). تاریخ ایران. ج 2. ت‍رجم‍ۀ ف‍خ‍رال‍دی‍ن م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی ف‍خ‍رداع‍ی‌ گ‍ی‍لانی. تهران: افسون.
-                    سپهر، عبدالحسین (1386). مرآت‌الوقایع مظفری. ج ۲. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
-                    کلانتری باغمیشه، ابراهیم (1377). روزنامۀ خاطرات شرف‌الدوله (1324-1327 ق)، به کوشش یحیی ذکاء، تهران: فکر روز.
-                    کرزن،جرج (1373).  ایران و قضیه ایران، ج 1. ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.
-                    محمود، محمود(1367). تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی. ج7.  تهران: اقبال.
-                    ییت، چارلزادوارد (1365). خراسان و سیستان، ت‍رجم‍ۀ ق‍درت‌ال‍ل‍ه روش‍نی زع‍ف‍ران‍ل‍و و م‍ه‍رداد ره‍ب‍ری، تهران: یزدان.
اسناد
سازمان اسناد وکتابخانه ملی ایران (ساکما)
(ساکما، شمارۀ سند 2/1291/998.) ؛  ( ساکما، شمارۀ سند 4/1104-998)؛  (ساکما،  شمارۀ سند: 0127 002590 370) ؛ ( ساکما، شماره سند: 0175  002590 370)  ؛ ( ساکما، شماره سند: 0177  002590-370) ، ( ساکما، شماره سند: 0179  002590-370) ؛ ( ساکما، شمارۀ سند 5/1332/998) ؛ (ساکما، شمارۀ سند 1/9841/998)؛ (ساکما، شمارۀ سند 3/1332/998) ؛ (ساکما، شمارۀ سند 5/1293/998)؛ (ساکما، شمارۀ سند 3/1279/ 998)؛  (ساکما، شمارۀ سند 2/1293/998) ؛ (ساکما، شمارۀ سند 4/1290/998)؛ (ساکما، شمارۀ سند 5/1290/998) ؛  (ساکما، شمارۀ سند 4/1146/998) ؛ (ساکما، شمارۀ سند 2/1293/998) ؛   (ساکما، شمارۀ سند 5/1280/998) ؛  (ساکما، شمارۀ سند 2/1279/998) ؛ (ساکما، شمارۀ سند 5/1293/998).
-                      Iran Political Diaries 1881-1965. (1997)Vol 2, )General Editor R. M. Burrell(, London: Archive Edition.
Bibliography
Books
-                     Ehtesham al-Saltaneh (1987), Memoirs of Ehtesham al-Saltaneh, by Seyyed Mohammad Mahdi Mousavi, Tehran: Zavar.
-                     Etemad al-Saltaneh, Mohammad Hassan Khan (1978). Memoirs of Etemad al-Saltaneh newspaper, 1875- 1895AH. With introduction and indexes by Iraj Afshar. Tehran: Amir Kabir.
-                     Eugen, Oben (1984). Iran Today, translated by Ali Asghar Saeedi, Tehran: Zavar.
-                     Bamdad, Mehdi (1985). Biography of Iranian Men, Vol. 2, Tehran: Zavar Publications.
-                     Wright, Dennis (2005). The English in Iran, translated by Gholam Hossein Sadri Afshar, Tehran: Akhtaran.
-                     Sykes, Sarpersi (2002). History of Iran. Vol. 2. Translated by Fakhr al-Din Mohammad-Taqi Fakhrada'i Gilani. Tehran: Afsun.
-                     Sepehr, Abdol-Hossein (2008). Mir'at al-Waq'ee Mozaffari. Vol. 2. Tehran: Research Center for Written Heritage.
-                     Kalantari Baghmisheh, Ebrahim (1999). Diary of Sharaf al-Dawlah's Memoirs (1324-1327 AH), edited by Yahya Zakaa, Tehran: Fekr Rooz.
-                     Curzon, George (1995). Iran and the Iranian Issue, Vol. 1. Translated by Gholam Ali Vahid Mazandarani, Tehran: Elmi va Farhangi.
-                     Mahmoud, Mahmoud (1989). History of Political Relations between Iran and England in the Nineteenth Century. Vol. 7. Tehran: Iqbal.
-                     Yate, Charles Edward (1987). Khorasan and Sistan, translated by Qodratollah Roshni Zafaranlu and Mehrdad Rahbari, Tehran: Yazdan.
Documents
National Library and Archives Organization of Iran (SACMA)
(Sakma, Document No. 2/1291/998.) ; (Sakma, Document No. 4/1104-998); (Sakma, Document No.: 0127 002590 370) ; (Sakma, Document No.: 0175 002590 370) ; (Sakma, Document No.: 0177 002590-370), (Sakma, Document No.: 0179 002590-370) ; (Sakma, Document No. 5/1332/998) ; (Sakma, Document No. 1/9841/998); (Sakma, Document No. 3/1332/998); (Sakma, Document No. 5/1293/998); (Sakma, Document No. 3/1279/998); (Sakma, Document No. 2/1293/998); (Sakma, Document No. 4/1290/998); (Sakma, Document No. 5/1290/998); (Sakma, Document No. 4/1146/998); (Sakma, Document No. 2/1293/998); (Sakma, Document No. 5/1280/998); (Sakma, Document No. 2/1279/998); (Sakma, Document No. 5/1293/998).
Iran Political Diaries 1881-1965. (1997)Vol 2, (General Editor R. M. Burrell), London: Archive Edition.