مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

جنگ قدرت در بین اعضای خاندان بیات ماکو با تکیه‌بر پرونده قتل عزت‌الله خان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد، گروه تاریخ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
چکیده
خاندان بیات از روزگار سلطنت شاه‌عباس اول صفوی تا اواخر دورۀ قاجار، یکی از نیرومندترین خاندان‌های محلی در شمال‌غرب ایران به شمار می‌رفت که با تکیه بر جایگاه ایلی و موقعیت سوق‌الجیشی ماکو، توانست حکومت موروثی خود را در این ناحیه تثبیت کند. در دورۀ قاجار، هم‌زمان با تضعیف دولت مرکزی و گسترش مداخلات قدرت‌های خارجی در مرزهای شمال‌غرب، خوانین ماکو کوشیدند تا از این وضعیت برای تحکیم خودمختاری محلی بهره برند؛ اما رقابت‌های خانوادگی، منازعات ارضی و نزاع بر سر جانشینی به ابزاری برای مداخله و نفوذ غیرمستقیم دولت مرکزی در امور ماکو تبدیل گردید.
پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و تبیینی، در پی پاسخ به این سؤال است که ماهیت و ریشه‌های منازعات درون‌خاندانی بیات‌ها و نقش متقابل دولت مرکزی در شکل‌دهی و بهره‌برداری از این شکاف‌ها چه بود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که پس از درگذشت علی‌خان بیات در سال ۱۲۸۴ قمری، اختلافات میان شاخه‌های مختلف خاندان بر سر املاک و جانشینی تشدید شد. دولت مرکزی قاجار نیز با سیاست آگاهانۀ تفرقه و تضعیف، کوشید از این شکاف‌ها برای کنترل منطقه و تحدید نفوذ خوانین بهره گیرد. پیامد نهایی این فرآیند، بروز درگیری‌های مسلحانه، شورش‌های محلی، حذف فیزیکی برخی خان‌ها (از جمله عزت‌الله‌خان) بود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Power Struggles within the Bayat Khans of Maku with a Focus on the Murder Case of Ezzatollah Khan

نویسنده English

Jafar Aghazadeh
Department of History, Faculty of Social Science, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
چکیده English

From the reign of Shah Abbas I of the Safavid dynasty to the late Qajar period, the Bayat family was among the most powerful local dynasties in northwestern Iran. Drawing on their tribal status and the strategic location of Maku, they succeeded in establishing and maintaining a hereditary rule in the region. During the Qajar era, as the central government weakened and foreign powers expanded their interventions along the northwestern frontiers, the Khans of Maku sought to exploit this situation to reinforce their local autonomy. However, internal family rivalries, land disputes, and conflicts over succession not only undermined their authority but also provided an opportunity for the central government to intervene indirectly in Maku’s affairs. Using a descriptive–analytical and explanatory approach, the present study seeks to answer the question: What were the nature and origins of the intra-family conflicts among the Bayat clan, and how did the central government influence and benefit from these divisions? The findings show that after the death of Ali Khan Bayat in 1284 AH, disputes among different branches of the family over property and succession intensified. Consequently, relations among family members shifted from tribal solidarity to hostile competition. The Qajar central government, employing a deliberate policy of division and weakening, sought to exploit these rifts to gain control over the region and curb the influence of the Khans. The final outcome of this process was the outbreak of armed conflicts, local rebellions, the physical elimination of some Khans (including Ezzatollah Khan).

کلیدواژه‌ها English

Qajar Dynasty
Bayat Family of Maku
Ezzatollah Khan
Intra-family Conflicts
الف. کتاب ها ومقالات
- آفاری، ژانت (1385). انقلاب مشروطه ایران (1906-1911م/1285-1290ش)، ترجمه رضا رضایی، تهران: بیستون.
 -آقازاده، جعفر (1401). «جنبش دهقانان ماکو در انقلاب مشروطه»، فصلنامة تاریخ ایران، دوره 15، شماره 2. صص 201-221.
 -افتخاری بیات، حسینقلی (1381). تاریخ ماکو، به کوشش حسین احمدی، تهران: شیرازه.
 -امیرخیزی، اسماعیل (1388). قیام آذربایجان و ستارخان، تبریز: آیدین.
- امین‌الشرع خویی، میرزا ابوالقاسم بن اسدالله (بی‌تا). تاریخ خوی، نسخه خطی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، شماره مسلسل 8530.
- بشیری، احمد (1363)، کتاب آبی (گزارش‌های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران)، به کوشش احمد بشیری، تهران: نشر نو.
- بشیری، احمد (1367)، کتاب نارنجی (گزارش‌های سیاسی وزارت خارجه روسیه تزاری دوباره انقلاب مشروطه ایران)، ج 1، تهران: نور.
- ترکمان،  اسکندربیگ (1387)، تاریخ عالم آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
- تقی زاده، سید حسن (1379). زندگی طوفانی: خاطرات سید حسن تقی زاده، به کوشش عزیز الله علیزاده، تهران: فردوس.
- تهرانی کاتوزیان، محمدعلی (1377). مشاهدات و تحلیل اجتماعی و سیاسی از تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار.
- ثقه‌الاسلام تبریزی، علی (1353)، مجموعه آثار قلمی ثقة الاسلام شهید تبریزی، به کوشش نصرت‌الله فتحی، تهران: انجمن آثار ملی.
- ثقه‌الاسلام تبریزی، علی (1378). نامه‌های تبریز از ثقه‌الاسلام به مستشارالدوله (در روزگار مشروطیت)، به کوشش ایرج افشار، تهران: فروزان روز.
- جورابچی، محمدتقی (1363). حرفی از هزاران کاندر حکایت آمد (وقایع تبریز و رشت 1335-1326 هـ. ق)، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: تاریخ ایران.
- جهانگیرمیرزا، (1384). تاریخ نو، به کوشش عباس اقبال، تهران: علم.
- راتیسلاو، آلبرت چارلز (1386)، یک کنسول در شرق: خاطرات جنرال کنسول انگلستان از انقلاب مشروطیت ایران و زندگی سیاسی خودش، ترجمه رجبعلی کاوانی، تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی ریاحی، 1378: 424-422.
- ریاحی، محمد امین (1378). تاریخ خوی، تهران: توس.
- شیخ‌الاسلام، میرزا عبدالامیر (2536). دو سند از انقلاب مشروطه ایران، تهران: توکا.
- صادقی، عباسقلی و صادقی، بهروز (1394). مکاتبات داخلی و خارجی عهد مظفرالدین میرزا ولیعهد، تهران: تاریخ ایران.
- طاهرزاده بهزاد، کریم (1333). قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران: اقبال.
- عزیزالسلطان، غلامعلی (1376). روزنامه خاطرات عزیزالسلطان » ملیجک ثانی»، به کوشش محسن میرزایی، تهران: زریاب.
- عمواوغلی، حیدر خان (1392). خاطرات حیدر خان عمواوغلی: همراه با تقریرات منتشرنشده حیدر خان به خط علی‌اکبر داور، به کوشش ناصرالدین علیزاده، تهران: نامک.
- غوغای تبریز: رخدادهای مشروطه‌خواهی در تبریز از مرگ ناصرالدین شاه تا جنگ جهانی اول 1313-1334ق (1404)، تصحیح غلامعلی پاشازاده، تهران: میراث مکتوب.
- کرمانی، ناظم الاسلام (1377). تاریخ بیداری ایرانیان، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: پیکان.
- کسروی، احمد (1383). تاریخ مشروطه ایران، تهران: امیرکبیر
- مستوفی، عبدالله (1398). شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی واداری دوره قاجاریه، تهران: زوار.
- مظفرالدین‌میرزا (1307). سفرنامه ولیعهد به خوی، نسخه خطی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، شماره 3144.
- ملک‌زاده، مهدی (1387)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: سخن.
- موسوی ماکوئی، میر اسدالله (1376). تاریخ ماکو، تهران: بیستون.
- نصرت ماکویی، محمدرحیم (1373 ق). تاریخ انقلاب آذربایجان و خوانین ماکو، قم: چاپخانه علمیه.
- نیور، آنژی (1348). «گزارشی از انقلاب مشروطه ایران (رویدادهای تبریز)»، ترجمه یحیی شهیدی، مجله بررسی‌های تاریخی، ش 5 و 6، سال 4، صص 230-211.
- ویجویه‌ای، محمدباقر (1386). تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، به کوشش علی کاتبی، تهران: امیرکبیر.
-Alcock, Thomas (1831), Traveles in Russia, Persia, Turkey and Greece in 1828-9, London: Clarke and Son.
-Fowler, George (1841), Tree Years in Persia with Travelling Adventures in Koordistan, London: Henry Colburn.
ب: روزنامه‌ها
- انجمن، سال 1، شماره 74، 21 ربیع‌الاول 1325.
- انجمن، سال 1، شماره 76، 25 ربیع‌الاول 1325.
- انجمن، سال 1، شماره 60، 13 صفر 1325.
- انجمن، سال 1، شماره 63، 22 صفر 1325.
-انجمن، سال 1، شماره 70، 12 ربیع‌الاول 1325.
- انجمن، سال 3، شماره 10، 9 رمضان 1326 هـ. ق.
- انجمن، سال 3، شماره 8، 2 رمضان 1326 هـ. ق.
- حبل‌المتین، سال 1، شماره 46، 8 جمادی‌الاول 1325.
- حبل‌المتین، سال 1، شماره 63، 27 جمادی‌الاول 1325.
- حبل‌المتین، سال 1، شماره 93، 8 رجب 1325.
- صبح صادق، سال 1، شماره 129، 6 شعبان 1325.
- ناله ملت، سال 1، شماره 22، 18 رمضان 1326 هـ. ق: 1-2.
ج: اسناد:
اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه: استادوخ
- استادوخ، 1328، کارتن 11، پرونده 8، سند 92
- استادوخ، 1327، کارتن 11، پرونده 4، سند 3
- استادوخ، 1327، کارتن 1، پرونده 1، سند 43
- استادوخ، 1328، کارتن 21، پرونده 25، سند 19
- استادوخ، سال 1300، کارتن 45، پرونده 5، سند 8
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران: ساکما
- ساکما، سند شماره ۲۴۸۴/۲۹۳
- ساکما، سند شماره 21577/296
- ساکما، سند شماره 21685/296
- ساکما، سند شماره 293003044
- ساکما، سند شماره 376/293
- مجموعه اسناد کاخ‌موزه باغچه جوق ماکو.