کاربست شایعه در کنش سیاسی مخالفان حکومت پهلوی (1356 و 1357)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران ، ایران

10.22034/hsow.2024.2014209.1510

چکیده

شایعه به عنوان یکی از ابزارهای مؤثر در عملیات روانی در زمان انقلاب‌ها و ناآرامی‌ها استفاده می‌شود. در انقلاب اسلامی ایران، انقلابیون از شایعات برای اهداف خود استفاده کردند. این پژوهش با استفاده از روش تاریخی و تحلیلی، مستند به اسناد مرکز بررسی اسناد تاریخی به صورت سندخوانی و سند پژوهی نحوه استفاده از شایعات در مبارزات انقلابی علیه دستگاه امنیتی حاکمیت پهلوی را بررسی می‌کند. پرسش پژوهش این است که شیوۀ بهره‌گیری و استفاده از شایعه در بستر مبارزات انقلابی علیه دستگاه امنیتی  و حاکمیت پهلوی چگونه بود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که انقلابیون در استفاده از شایعات برای ایجاد هراس در نیروهای امنیتی و برانگیختن جامعه موفق‌تر بودند. انقلابیون با ایجاد باور «ایران بدون شاه» در جامعه و ایجاد هراس در نیروهای نظامی و انتظامی، از شایعات بهره بردند. آن‌ها با استفاده از فن‌هایی مانند عددسازی تعداد معترضین، شایعات را ایجاد کردند  که در نهایت موجب فروپاشی پهلوی و  پیروزی انقلاب  شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Use of Rumors in the Political Actions of the Opponents of the Pahlavi Government (1356-1357 HS)

نویسندگان [English]

  • Seyyed Mahmood Sadat Bidgoli 1
  • Hamid Najar 2
1 Assistant Professor of Department of History, Imam Khomeini Research Institute and Islamic Revolution, Tehran, Iran
2 PhD Student of Islamic Revolution History, Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran
چکیده [English]

Rumors are used as one of the effective tools in psychological operations during revolutions and unrest. In the Iranian Islamic Revolution, revolutionaries used rumors to achieve their goals. This historical and analytical research, through document reading and document analysis and based on documents from the Center for Historical Documents Survey, examines how rumors were used in revolutionary struggles against the security system of the Pahlavi government. The research question is how rumors in the context of revolutionary struggles against the security system and the Pahlavi government were used. The findings show that revolutionaries were more successful in using rumors to create fear among security forces and stimulate the society. The opponents took advantage of rumors to create a belief in "Iran without Shah" in society and to instill fear in military and enforcement forces. They created rumors using techniques such as inflating the number of protesters, which ultimately led to the collapse of Pahlavi and the victory for the revolution.

کلیدواژه‌ها [English]

  • rumor
  • Iranian Islamic Revolution
  • SAVAK
  • psychological warfare
  • Pahlavi period
  • استمپل، جان. دی (1377). درون انقلاب ایران ، ترجمۀ منوچهر شجاعی، تهران: رسا.
  • امیرعباس هویدا به روایت اسناد ساواک، (1382). ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1376). ج 1، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1377). ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1377). ج 3، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1378). ج 4، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1378). ج 5، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1378). ج 6، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1382). ج 11، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1383). ج 15، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1384). ج 16، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1384). ج 17، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1384). ج 19، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1385). ج 20، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1385). ج 21، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1386). ج 23، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، (1387). ج 25، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان اصفهان، (1383). ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان اصفهان، (1394). ج 4، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان بوشهر، (1395). ج 2، 1395: تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان چهارمحال و بختیاری، (1388). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان قزوین، (1393). ج 3، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان قزوین ،(1393). ج 4، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مازندران، (1397). ج 3، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مازندران، (1397). ج 5، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مازندران، (1397). ج 6، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مازندران، (1397). ج 7، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مازندران، (1397). ج 8، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مازندران، (1397). ج 11، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، روزشمار استان مازندران (بابل)، (1390). ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، روزشمار استان مازندران (ساری)، (1390). ج 1، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، روزشمار استان مازندران (ساری)، (1390). ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، روزشمار استان مازندران (ساری)، (1398). ج 5، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان مرکزی، (1392) . ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، روزشمار استان همدان، (1390). ج 3، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان یزد، (1395). ج 5، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • پارسونز، آنتونی (1363). غرور و سقوط، ترجمۀ منوچهر راستین، چ 2، تهران: انتشارات هفته.
  • جمشید آموزگار به روایت اسناد ساواک، (1381). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • جنیدی، رضا (1393). تکنیک‌های عملیات روانی و شیوه‌های مقابله. تهران: انتشارات به‌نشر.
  • زنان دربار به روایت اسناد ساواک (اشرف پهلوی)، (1381). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • زونیس، ماروین (1370). شکست شاهانه. تهران: طرح نو.
  • شاپور بختیار به روایت اسناد ساواک، (1390). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • عاقلی، باقر (1380). شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ج 1، تهران: گفتار.
  • عاقلی، باقر (1397). نخست وزیران ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران: بدرقه جاویدان.

 

  • علی امینی به روایت اسناد ساواک، (1392). ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • مدرسه فیضیه به روایت اسناد ساواک، (1380). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • میرکیایی، سید مهدی (1401). «کارکرد شایعه‌سازی در فرهنگ سیاسی عامه دورۀ قاجاریه»، دوماهنامۀ فرهنگ و ادبیات عامه، سال 10، شمارۀ 43.
  • هژبر یزدانی به روایت اسناد ساواک، (1394). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  • یاران امام به روایت اسناد ساواک (آیت‌الله سید مرتضی پسندیده)، (1380). ج 20، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی.

- Porter, L (2017). Popular Rumour in Revolutionary Paris, 1792-1794. Basingstoke: Palgrave Macmillan.‌

- Smelser, N. J. , Turner, . Ralph H. and Killian, . Lewis M (2020). “collective behaviour. Encyclopedia Britanica”.https://www.britannica.com/science/collective-behaviour.

- Tacket, T (2011). “Rumor and Revolution: The Case of the September Massacres”. French History and Civilization,vol4.