چکیده
فتوحات اعراب مسلمان در قرون نخستین اسلامی، نقطه عطفی بنیادین در تاریخ اجتماعی و مذهبی ایران به‌شمار می‌آید که پیامدهای آن به‌ویژه در مناطق پیرامونی و راهبردی همچون حوزه شمالی خلیج‌فارس جلوه‌ای آشکارتر یافت. این مقاله با هدف بررسی تحولات اجتماعی و مذهبی زرتشتیان ساکن سواحل و پس‌کرانه‌های شمالی خلیج‌فارس، به واکاوی چگونگی تعامل این جامعه مغلوب با فاتحان مسلمان پس از فروپاشی دولت ساسانی می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که فتوحات اعراب مسلمان چه تأثیری بر ساختارهای اجتماعی، جایگاه مذهبی، الگوهای معیشتی و جغرافیای سکونتی زرتشتیان این منطقه بر جای نهاد و این جامعه در مواجهه با نظم نوین اسلامی چه واکنش‌هایی از خود نشان داد.
پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی–تحلیلی و بر پایه داده‌های منابع تاریخی، جغرافیایی و روایی دوره اسلامی، تحولات مزبور را در چارچوب تعاملات دینی، اجتماعی و اقتصادی تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سیاست تسامح و تساهل مذهبی فاتحان مسلمان، در کنار عوامل اقتصادی، جغرافیایی و فرهنگی، زمینه تداوم حیات اجتماعی–مذهبی زرتشتیان را در بخش‌هایی از حوزه خلیج‌فارس فراهم ساخت؛ هرچند کاهش تدریجی نفوذ روحانیت زرتشتی، مهاجرت‌های درون‌سرزمینی و برون‌مرزی، تغییر در مراکز سکونت و دگرگونی نقش‌های اجتماعی از پیامدهای اجتناب‌ناپذیر این فرایند بود.
نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که روابط زرتشتیان و مسلمانان در این منطقه، نه صرفاً بر پایه تقابل، بلکه در قالب الگویی پیچیده از سازگاری، تعامل و همزیستی نسبی شکل گرفت که در نهایت به دگرگونی تدریجی بافت اجتماعی و مذهبی حوزه شمالی خلیج‌فارس در قرون نخستین اسلامی انجامید.