مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

تحلیل گفتمان انتقادی مواضع سیاسی محمد بن حنفیه درباره جنگ، صلح و قدرت در چارچوب نظریه فرکلاف

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
وحید باصری 1
قنبرعلی رودگر 2
1 استادیار، گروه آموزش تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه آموزش تاریخ، علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
10.22034/hsow.2026.2071853.1637
چکیده
این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، مواضع سیاسی محمد بن حنفیه را در سه مقطع کلیدی جنگ صفین (۳۷ هـ.ق)، گفت‌وگو با امام حسین(ع) پیش از واقعه کربلا (۶۱ هـ.ق) و تنش با زبیریان (۶۴–۶۵ هـ.ق) بررسی می­کند. پرسش اصلی پژوهش این است که گفتمان محمد بن حنفیه درباره جنگ، صلح و قدرت چگونه در متون تاریخی بازنمایی شده و این گفتمان چه نسبتی با مناسبات قدرت و رواداری در جامعۀ صدر اسلام دارد؟ داده‌های پژوهش شامل سه متن تاریخی منسوب به محمد بن حنفیه است که با روش تحلیل گفتمان انتقادی در سه سطح توصیف (الگوهای زبانی نظامی و اخلاقی)، تفسیر (بافت موقعیتی و بینامتنیت قرآنی) و تبیین (روابط قدرت و هژمونی) تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ابن‌حنفیه گفتمانی متمایز را سامان داده است که با تأکید بر مشروعیت اخلاقی و معنوی، پرهیز استراتژیک از خشونت و اولویت صلح بر تقابل نظامی را برجسته می‌سازد. مقایسه متون، الگوهای مشترکی چون زبان احتیاط‌آمیز و دعوت به اجماع را آشکار می‌کند که نشان‌دهندۀ کارکرد این گفتمان در مدیریت تنش‌های سیاسی است. محدودیت اصلی این پژوهش، کمبود متون مستقیم و بسامد اندک سخنان منسوب به ابن‌حنفیه در منابع تاریخی است.
کلیدواژه‌ها
تحلیل گفتمان انتقادی
فرکلاف
محمد‌بن‌حنفیه
جنگ
صلح
موضوعات

عنوان مقاله English

Critical Discourse Analysis of Muhammad ibn al-Hanafiyya’s Political Positions on War, Peace, and Power within Fairclough’s Theoretical Framework

نویسندگان English

Vahid Baseri 1
Ghanbarali Roodgar 2
1 Assistante Professor, Department of History Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of History Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran
چکیده English

This study employs Norman Fairclough’s Critical Discourse Analysis (CDA) to examine the political positions of Muhammad ibn al-Hanafiyya across three key historical moments: the Battle of Siffin (37 AH), his dialogue with Imam Husayn prior to the event of Karbala (61 AH), and the tension with the Zubayrids (64–65 AH). The main research question is: How are Muhammad ibn al-Hanafiyya’s discourses on war, peace, and power represented in historical texts, and how do these discourses relate to power relations and tolerance in early Islamic society? The data consist of three historical texts attributed to Muhammad ibn al-Hanafiyya, analyzed through Critical Discourse Analysis at three levels: description (military and ethical linguistic patterns), interpretation (situational context and Qur’anic intertextuality), and explanation (power relations and hegemony). The findings indicate that Ibn al-Hanafiyya articulated a distinctive discourse that emphasizes moral and spiritual legitimacy, strategic avoidance of violence, and the prioritization of peace over military confrontation. A comparative reading of the texts reveals common patterns, such as cautious language and appeals to consensus, highlighting the function of this discourse in managing political tensions. The primary limitation of the study lies in the scarcity of direct texts and the low frequency of statements attributed to Ibn al-Hanafiyya in historical sources.

کلیدواژه‌ها English

Critical Discourse Analysis
Fairclough
Muhammad ibn al-Hanafiyya
war
peace
-                    قرآن.
-                    آقاگل‌زاده، فردوس؛ غیاثیان، مریم‌سادات (۱۳۸۶). «رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان‌های انتقادی»، مجله زبان‌شناسی، ۱(۳)، صص 39-43.
-                    ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن‌محمد .(1367) جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
-                    ابن‌اعثم کوفی، محمدبن‌علی (1411). الفتوح، محقق علی شیری، بیروت: دارالاضواء.
-                    ابن اثیر، علی‌بن‌احمد (1385). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر.
-                    ابن‌عنبه، احمدبن‌علی (1380). عمده الطالب فی انساب آل ابی‌طالب، تصحیح محمد‌حسن آل‌طالقانی، نجف: مطبعه الحیدریه.
-                    ابن‌سعد واقدی، محمد (بی‌تا). طبقات‌الکبری، بیروت: دار صادر.
-                    باصری، وحید( ۱۳۸۵). علل حضور یا غیبت هاشمیان در کربلا، (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
-                    بهرامی، روح‌الله (1382). «منازعه محمد بن حنفیه با عبدالله بن زبیر و ظهور خشبیه»، تاریخ اسلام، شماره 16، صص 69-108.
-                    جبوری، یونس ثلج صالح (2021). «الآراء الفقهیة للإمام محمد بن علی المعروف بابن الحنفیة – کتاب الطهارة وسنن الفطرة: دراسة فقهیة مقارنة». مجلة العلوم الإسلامیة، 28(1)، صص 167-133.
-                    جبوری، یونس ثلج صالح (2021). «الآراء الفقهیة للإمام محمد بن علی المعروف بابن الحنفیة – کتاب الجنائز والزکاة والصوم: دراسة فقهیة مقارنة». مجلة جامعة کرکوک للدراسات الإنسانیة، 16(1)، صص 159-189.
-                    چلونگر، محمدعلی (1381). «محمد بن حنفیه و قیام کربلا»، روش‌شناسی علوم انسانی، شماره 33، زمستان، صص 137-150.
-                    سلطانی، علی‌اصغر ((1384). قدرت و گفتمان و زبان، تهران: نشر نی.
-                    صفری فروشانی و همکاران (1394). «مهدی‌باوری در میان کیسانیه از آغاز تا وفات محمد بن حنفیه»، انتظار موعود، 15(50)، صص 7-29.
-                    طبری، محمد‌بن‌جریر (1387). تاریخ‌الامم و الملوک، تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
-                    کلانتری، عبدالحسین(1393). گفتمان از سه منظر زبان‌شناختی، فلسفی و جامعه‌شناختی، تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
-                    محمدی و گودرزی (1398). «ارزیابی اخبار و روایات تعامل محمد بن حنفیه با سیدالشهداء در قیام عاشورا»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 10(35)، صص 20-7.
-                    منقری، نصربن‌مزاحم(1404). وقعه الصفین، تحقیق هارون عبدالسلام محمد، قم: مکتبه المرعشی النجفی.
-                    ناشناس (1391). اخبارالدوله‌العباسیه، محقق عبدالعزیز الدوری، بیروت: دارالطلیعه لالطباعه و النشر.
-                    یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب (1371ش). تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
-                     یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
-                    Charteris-Black, J. (2004). Corpus approaches to critical metaphor analysis. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
-                    Daneshgar, M. (2018). New evidence on the origin of the Hikayat Muhammad Hanafiyyah. Archipel, 96, 69–102. https://doi.org/10.4000/archipel.793
-                    Fairclough, N. (1989). Language and power. London: Longman.
-                    Fairclough, N. (1992). Discourse and social change. Cambridge: Polity Press.
-                    Hakyemez, C. (2008). Bada and its role in the debates over Shi’i doctrine. American Journal of Islamic Social Sciences, 25(1), 20–39. https://doi.org/10.35632/ajiss.v25i1.394
-                    Harris, Z. S. (1952). Discourse analysis. Language, 28(1), 1–30. https://doi.org/10.2307/409987
-                    Jørgensen, M. W., & Phillips, L. J. (2002). Discourse analysis as theory and method. London: SAGE Publications.
-                    Refudeen, M. A. (1998). Phenomenology versus historicism: The case of Imamate. American Journal of Islamic Social Sciences, 15(2), 63–73. https://doi.org/10.35632/ajis.v15i2.2198
-                    Van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. London: SAGE Publications.
-                    Wodak, R. (2015). Critical discourse analysis, discourse-historical approach. In K. Tracy (Ed.), The international encyclopedia of language and social interaction (1st ed., pp. 302–316). John Wiley & Sons, Inc. https://doi.org/10.1002/9781118611463.wbielsi116
-                    Wodak, R., & Meyer, M. (2009). Critical discourse analysis: History, agenda, theory, and methodology. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods for critical discourse analysis (2nd ed., pp. 1–33). London: Sage.
مطالعات تاریخی جنگ

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 اردیبهشت 1405