مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

بررسی تطبیقی سلسله ‌مراتب و واحدهای قشون قاجاریه در گذار از سنت به مدرنیته

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری، باستان شناسی اسلامی، مرمت، هنر اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/hsow.2026.2088374.1676
چکیده
با ورود آموزه‌های نظامی غربی به ایران عهد قاجار، بازتعریف تقسیمات قشونی و درجات صاحب‌منصبی به امری الزامی مبدل شد. پژوهش حاضر با هدف تبیین این تحولات، به این پرسش پاسخ می‌دهد که هر واحد نظامی در رسته‌های پیاده، سواره و توپخانه شامل چه میزان نیروی جنگی می‌شد و فرماندهی آن‌ها بر عهدهٔ کدام مناصب بود؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که برخلاف دوره­ی سنتی -که در آن تعداد نفرات تابع غنا و وسعت قلمروی ایلاتی فرماندهان (از ده‌باشی تا تومان‌باشی) بود- در دوره ناصری ساختاری دوگانه و قانون‌مند شکل گرفت. در این نظام، صاحب‌منصبان به دو گروه «جزء» و «کل/ شمشیربندان» (از بیگزاده به بالا) تفکیک شدند و نام کلیه مناصب تا درجه سرهنگی نشان‌دهنده نقش ایشان در برابر سرهنگ فوج است که فوج پایه اصلی قشون محسوب می‌شد. همچنین مشخص گردید که رتبه­ی «سرداری» در این عهد، موقعیتی معادل با درجات «تیمساری» یا «ژنرالی» در ادوار بعدی داشته است. در نهایت، این نتیجه حاصل شد که اگرچه واحدهایی مانند «تیپ» جایگاه رسمی و سازمانی در تشکیلات دیوانی وزارت جنگ نداشتند، در شرایط میدانی و بنا بر ضرورت‌های تاکتیکی، به‌صورت موقعیتی و کاربردی شکل می‌گرفتند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A comparative analysis of the military hierarchy and units of the Qajar army in the transition from tradition to modernity

نویسنده English

Seyed Benyamin Keshavarz
PhD student, Islamic archaeology, department of restoration, Isfahan University of art, Isfahan, Iran
چکیده English

With the introduction of Western military doctrines into Qajar Iran, redefining troop divisions and officer ranks became imperative. Addressing these developments, this study examines the precise troop strength of infantry, cavalry, and artillery units, alongside their commanding ranks. Findings reveal that unlike the traditional era—where troop numbers depended on commanders' tribal wealth and domains (from dah-bashi to tuman-bashi)—a dual, regulated structure emerged during the Naseri period. Officers were categorized into 'junior' and 'senior/sword-bearers' (from beygzadeh upward). Furthermore, the titles of all ranks below colonel (sarhang) reflected their functional roles relative to the regiment (foj), which constituted the core tactical unit of the army. Additionally, the rank of sardar historically equated to the later ranks of general or Timsar. Finally, this study concludes that while units such as the brigade (tip) lacked an official status within the Ministry of War's administrative framework, they were dynamically formed on the battlefield to meet tactical exigencies.

کلیدواژه‌ها English

Military Organization
Officer Corps
Naseri Regiment
Qajar Army
- آزمون، زینب (1394). نشان‌ها و مدال‌های قاجاریه، تهران: پازینه.
- ابوت، کیث ادوارد (1392). شهرها و تجارت ایران در دوره قاجار: گزارش کنسول ابوت از اقتصاد و جامعه ایران 1847-1866م. مترجم سید عبدالحسین رئیس السادات، تهران: امیر کبیر.
- اتحادیه، منصوره (۱۳۸۱). گوشه‌هایی از روابط اجتماعی-اقتصادی در عهد قاجار: مجموعه اسناد نظام و قشون، تهران: نشر ایران.
- اعتضادالدوله، عباس میرزا قاجار (1316). ناپلئون و ایران، تهران: حبل المتین.
- اعتضادالسلطنه، علی نقی میرزا قاجار (1395). اکسیرالتواریخ، تصحیح جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.
- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان مقدم مراغه­ای (1301). مطلع شمس، جلد 1. تهران: دارالانطباع مبارکه.
- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان مقدم مراغی (1297). مرآت البلدان، جلد چهارم. تهران: دارالانطباع ناصری.
- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان مقدم مراغی (1367). تاریخ منتظم ناصری، جلدهای یکم و سوم. تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
- افضل الملک، غلام حسین خان مستوفی المعی ادیب کرمانی (1361). افضل التواریخ، تهران: تاریخ ایران.
- امیرکوهمره‌ای، میرزا زین العابدین (1384). رساله تدابیر شاه و وزیر، تصحیح و تحشیه مهیندخت حاجیانپور، تهران: سمت.
- امین لشگر، میرزا قهرمان (1387). مکاتبات میرزا قهرمان امین لشگر، تصحیح و تحشیه منصوره اتحادیه و سعید روحی، تهران: تاریخ ایران.
- بازرگان، مجدالدن (1385). حولات قشون ایران: از آغاز قاجار تا سقوط پهلوی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
- بامداد، مهدی (۱۳۴۷). شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، تهران: زوار.
- بورجیگین (1398). تاریخ سری مغول، ترجمه به فرانسه پل پلیو، ماری دومینیک اون، رودریکا پوپ، ترجمه به فارسی شیرین بیانی، تهران: دانشگاه تهران.
- پروشنگ (1304). مشق توپخانه، ترجمه میرزا کریم خان سرتیپ و حسن خان سرهنگ، تهران: علمیه.
- جهانسوز، رضا میرزا (1333). تاریخ بنیان قاجار، تهران.
- ریاضی هروی، محمد یوسف خان (1324). بحرالفواید، مشهد: آستان قدس.
- سرداراسعد، علی قلی خان زراسوند بختیاری (1398). خلاصه الاعصار فی تاریخ البختیار، تصحیح جمشید کیان‌فر، تهران: اساطیر.
- سمینو، بارتولومی (1375). اسناد ژنرال سمینو، تصحیح منصوره اتحادیه، تهران: تاریخ ایران.
- شهیدی، یحیی (1350). «نشان‌های دوره قاجار»، بررسی‌های تاریخی. سال 6. شماره 3. صص 183-240.
- صاحب نسق (1396). سفرنامه مراغه، تصحیح یوسف بیگ باباپور و مسعود غلامیه، تهران: منشور سمیر و بنیاد شکوهی.
- صندوق دار مراغی (1396). واقع وقایع مراغه، تصحیح یوسف بیگ باباپور و مسعود غلامیه، تهران: منشور سمیر و بنیاد شکوهی.
- ظل السلطان، سلطان مسعود میرزا (1391). «نشان قشون: رساله مصور در معرفی البسه قشون دوره قاجار»،  تصحیح علی بوذری، پیام بهارستان. د2. س4. ش16. صص 247-290.
- فلور، ویلم (۱۳۸۸). تاریخ نظامی ایران در دوره قاجار، مترجم کیانوش کیانی هفت‌لنگ، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی.
- فیروزکوهی، محمد کریم خان (1299). علم جنگ، شماره ثبت 849 در کتابخانه ملی.
- کسروی، رضا (1400). لقب نامه، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و عترت نو.
- کلوزنر، کارلا (1363). دیوانسالاری در عهد سلجوقی، ترجمه یعقوب آژند. تهران: امیرکبیر.
- گاردان، کنت آلفرد متیو (1362). ماموریت ژنرال گاردان، ترجمه عباس اقبال. تهران: نگاه
- لشگرنویس افشار (1393). تاریخ اکراد، تصحیح و تحشیه یوسف بیگ باباپور و مسعود غلامیه، تهران: مرکز اسناد مجلس.
- لشگرنویس حسینی نوری، سید محمد (1347). سفرنامه مرو در سه سفرنامه هرات، مرو، مشهد، تصحیح قدرت الله روشنی زعفرانلو، تهران: دانشگاه تهران.
- لمبتون، آن (۱۳۷۵).  مالک و زارع در ایران، مترجم منوچهر امیری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- متراتسو، فرانچسکو (1271). قواعد نظامیه، شماره بازیابی 8536 در کتابخانه ملی.
- مدرسی، یحیی، سامعی، حسین و صفوی مبرهن، زهرا (1380). فرهنگ اصطلاحات دوره قاجار: قشون و نظمیه، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
- مریخ، نمره 11، 1296ق، ص3.
- مشق قشون (1276). مشق قشون، ترجمه مرتضی قلی آقا مترجم، تهران: دارالانطلاع مبارکه ناصری.
- «مطالب لازمه توپخانه مبارکه» (1347). تصحیح محمد گلبن، بررسی‌های تاریخی. د 3. ش1. صص 167-192.
- معزالدوله، بهرام میرزا قاجار (1267). نظام ناصری، شماره بازیابی 7573 در کتابخانه ملی.
- میرپنج، عبدالکریم خان (1305). کتابچه قانون، شماره بازیابی 1820 و 1821 در کتابخانه ملی.
- ناصرالدین شاه و امین السلطان، علی اصغر خان ارمنی گرج (1397). عرایض ضمه شاهی، تصحیح و تحشیه مجید عبدامین، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار و سخن.
- ناصرالدین شاه و مستوفی الممالک، میرزا یوسف خان آشتیانی (1388). شاه و جناب آقا، تصحیح و تحشیه حوریه سعیدی، تهران: تاریخ ایران.
- ناصرالدین شاه و نایب السلطنه امیرکبیر، کامران میرزا قاجار (1399). مکاتبات ناصرالدین شاه با کامران میرزا نایب السلطنه 1295تا 1309ق، تصحیح و تحشیه مرضیه مرتضوی فضابسرایی و مهتا باصفا، تهران: کتابخانه و موزه ملک.
- نظام السلطنه، حسین قلی خان مافی (1362). خاطرات و اسناد حسین قلی خان نظام السلطنه مافی، جلد 1. تصحیح معصومه مافی، تهران: تاریخ ایران.
- هدایت، میرزا عبدالله خان  (1319). تاریخ نظامی جنگ‌های ناپلئون و صناعت جنگ، تهران: شرکت مطبوعات و دانشکده افسری.
- یکانلو مرندی، سرهنگ علی رضا (1392). «رساله در آداب جنگ و قانون مشق نظام در ایران دوره قاجار»، تصحیح یوسف بیگ باباپور و مینا آقا زاده، پیام بهارستان. د2. س6. ش21. صص 289-344.
- یکرنگیان، سید میرحسین (1384). سیری در تاریخ ارتش ایران از آغاز تا پایان شهریور 1320، ویراستاری و تحشیه رضا یکرنگیان، تهران: خجسته.
- Chardin, Jean (1811). Voyages, vol 5, Paris: Langles.
- Kaempfer, Engelbert (1940). Am hofe des Persichen grosskonigs 1684-1685, Leipzig: Walter Hinz.
- McNab, Chris (2009). Armies of the Napoleonic wars, London: Osprey.
- Strachan, Hew (2005). European armies and conduct of war, London: Routledge.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 شهریور 1405