مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

بازخوانی انتقادی دیدگاه نیکلسون درباره قیام عاشورا و ادعای بی ‌ثبات سازی سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه معارف، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
10.22034/hsow.2026.2065399.1625
چکیده
قیام عاشورای امام حسین(ع) از نقاط عطف تاریخ اسلام است که تفسیرهای گوناگونی از آن ارائه شده است. برخی پژوهشگران مسلمان آن را حرکتی اصلاحی و اعتقادی دانسته‌اند، در حالی‌که مستشرقانی همچون نیکلسون، آن را عامل بی‌ثباتی سیاسی و تهدیدی برای نظم اموی تفسیر کرده‌اند. با توجه به این اختلاف دیدگاه، پرسش اصلی پژوهش این است که آیا قیام عاشورا، چنان‌که نیکلسون ادعا کرده است، موجب بی‌ثباتی جامعه اسلامی شد یا زمینه‌ساز تقویت هویت دینی و مقاومت سیاسی در برابر ستم بود؟این پژوهش باروش تحلیل انتقادی گفتمانی و با تکیه بر نسبت گفتمان و کنش اجتماعی، به بررسی و نقد دیدگاه نیکلسون و پیامدهای تاریخی قیام عاشورا می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نیکلسون با تقلیل قیام به پیامدهای سیاسی و نادیده گرفتن بخشی از شواهد تاریخی، تصویری یک‌سویه از آن ارائه کرده است. همچنین، بررسی پیامدهای عاشورا، از جمله قیام توابین، نشان می‌دهد که این واقعه بیش از آنکه موجب بی‌ثباتی اجتماعی شود، به بازتولید هویت دینی، تقویت گفتمان عدالت‌خواهی و مشروعیت مقاومت در برابر ستم انجامیده است. ازاین‌رو، تفسیر عاشورا به‌مثابه عامل بی‌ثباتی، با شواهد تاریخی و کارکردهای اجتماعی آن سازگار نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

"A Critical Reappraisal of Nicholson's Perspective on the Ashura Uprising and the Allegation of Political Destabilization"

نویسنده English

Mohammad Reza Ahmadi Nedushan
Department of Education, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

The uprising of Imam Husayn at Karbala, known as the Ashura uprising, constitutes a pivotal event in Islamic history and has been subject to diverse interpretations. While some Muslim scholars have regarded it as a reformist and faith-based movement, Orientalists such as Reynold A. Nicholson have interpreted it as a source of political instability and a threat to the Umayyad order. In light of these divergent interpretations, the central research question is: Did the Ashura uprising, as Nicholson claims, contribute to the destabilization of Islamic society, or did it instead foster the strengthening of religious identity and political resistance to oppression? Employing critical discourse analysis and drawing on the relationship between discourse and social action, this study examines and critically evaluates Nicholson’s interpretation and the historical consequences of the Ashura uprising. The findings indicate that Nicholson, by reducing the uprising to its political consequences and overlooking part of the historical evidence, offers a one-sided account of the event. Moreover, an examination of its consequences, including the Tawwabin uprising, demonstrates that the Ashura event contributed less to social destabilization than to the reproduction of religious identity, the strengthening of the discourse of justice, and the legitimization of resistance to oppression. Accordingly, interpreting Ashura as a source of instability is inconsistent with the historical evidence and its broader social implications.

کلیدواژه‌ها English

"Imam Husayn (as)
Ashura
Nicholson
destabilization
society"
_  أبو علم، توفیق (۱۹۸۶م). الحسین بن علی، قاهره: دارالمعارف.
_  أبو علم، توفیق (۱۳۸۱ش). «ارزیابی حرکت حسین»، ترجمه عبدالله امینی. فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۲۵.
_  اخطب خوارزمی، موفق بن احمد (۱۳۸۱شمقتل الحسین علیهالسلام، بیجا: انوار الهدی.
_  ابناعثم کوفی، احمدبن علی (۱۴۱۱ق). الفتوح، بیروت: دارالاضواء.
_  ابن مسکویه، ابوعلی الرازی (۱۳۷۹ش). تجارب الأمم، تحقیق ابو القاسم امامی. تهران: سروش.
_  اشرفی، حسین (۱۳۹۴). فرآیند مقبولیت سیاسی و مشروعیت دینی در دولت اموی و عباسی (دوره اول). پایاننامه دکتری، دانشگاه معارف اسلامی، استاد راهنما: احمدرضا خضری.
_ انصافطلب، سعید (۱۳۹۹). «بررسی تطبیقی مشروعیت قیام عاشورا در منابع اهل سنت و شیعه»، مطالعات تاریخ اسلام، شماره ۴۴.
_  امامی، قاسم (۱۴۰۰). نقد نظریه مشروعیت خلافت اموی، قم: مؤسسه فرهنگی ولاء.
_  بلاذری، احمدبن یحیی(بیتا)، انساب الاشراف، مصر: دارالمعارف.
_  جافری، حسین (۱۳۷۸). تشیع در اسلام، ترجمه دکتر کدیور، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
_ حسنبیگی، محمد؛ صبوریفر، فرهاد؛ غلامی مهرآبادی، نسرین (۱۴۰۲). «اقتدار در نظام سیاسی اموی و عباسی»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، دوره ۱، شماره ۵۱.
_ حاجیزاده، محمد (۱۳۹۸). «تحلیل جامعهشناختی واقعه عاشورا». پژوهشهای تاریخی اسلامی، شماره ۲۲.
_ حکیم سمرقندی (۱۳۴۸ق). السواد الأعظم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
_  خزاز قمی، علی بن محمد (۱۴۰۱ق). کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الاثنی عشر، تحقیق سید عبدالطیف حسنی، قم: انتشارات بیدار.
_  دارک، لستر (۲۰۰۴م). اسلام و سیاست، ترجمه علی معتمدی، تهران: طرح نو.
_  سعید، ادوارد (۱۳۸۰). شرقشناسی، ترجمه عبدالرحمن جهانبگلو، تهران: امیرکبیر.
_  صبحی، احمد محمود (۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م). فی علم الکلام: دراسة فلسفیة لآراء الفرق الإسلامیة فی أصول الدین، بیروت: دار النهضة العربیة.
_  شوکانی، محمد بن علی (۱۴۱۳قنیل الأوطار، مصر: دارالحدیث.
_  طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷ق). تاریخ الطبری، بیروت: دار التراث.
_  عبده، محمد (۱۳۲۷ق). شرح نهجالبلاغه، قاهره: دارالمعرفة.
_  عبده، محمد (۱۳۷۵ق). تفسیر المنار، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
_  عقاد، ع. م (۱۴۲۵ق). أبو الشهداء الحسین بن علی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
_  قاری، ملا علی (۲۰۰۱م). شرح الفقه الاکبر، تحقیق فتحالله خلیلی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
_  قریشی کرین، سید حسن (۱۳۹۹). «بررسی سیاسی نهضت عاشورا از دیدگاه مستشرقین آلمان و انگلیس». مطالعات تاریخی جهان اسلام، دوره ۸، شماره ۱۶.
_ کریمپور قراملکی، علی (۱۴۰۲). «نقد و بررسی نگاه مستشرقان به قیام امام حسین(ع) از منظر اخلاق هنجاری». دوفصلنامه دین و دنیای معاصر، دوره ۱۰، شماره ۱.
_  گلدزیهر، ایگناز (۱۳۷۰). مطالعات اسلامی، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: توس.
_ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
_  مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۴ش). اثبات الوصیة للإمام علی بن أبیطالب، قم: انتشارات انصاریان.
-مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳)، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسه آل البیت
_  ناصحی، محمد (۱۳۹۷). «تحلیل و بررسی قیام امام حسین(ع) به مثابه نزاع گفتمانی علویان و امویان». رهیافت تاریخی، شماره ۲۵.
_  نیکلسون، رینولد (۱۳۸۰). تاریخ ادبیات عرب، ترجمه کیواندخت کیوانی، تهران: ویستار.
_  هانتینگتون، ساموئل (۱۳۸۵). نظم سیاسی در جوامع در حال گذار، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: رسا.
_  هاشمی، عبدالجواد (۱۳۹۲). «بازتاب قیام امام حسین(ع) در نگاه مستشرقان»، مجله تاریخ اسلام، شماره ۵۷.
_  وات، ویلیام مونتگمری (۱۳۷۱). محمد در مدینه، ترجمه فریدون بدرهای، تهران: علمی و فرهنگی.
_  یوسف، سعاد (۱۳۹۰). عاشورا در نگاه شرقشناسان، ترجمه علیاکبر عالمی، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
- Nicholson, R. A (1907). A Literary History of the Arabs, Cambridge: Cambridge University Press.
- Watt, W. Montgomery (1956). Muhammad at Medina, Oxford: Clarendon Press.
- Goldziher, Ignaz (1967). Muslim Studies, Vol. 1. Translated by C. R. Barber. Edited by S. M. Stern. Leiden: E. J. Brill.
- Madelung, Wilferd (1997). Succession to Muhammad, Rashidun Caliphate, Cambridge University Press.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 شهریور 1405