مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

راهبردهای جنگی خوارج از برآمدن خلافت عباسی تا فروپاشی صفاریان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
2 کارشناسی ارشد، گروه تاریخ، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
10.22034/hsow.2026.2076297.1651
چکیده
خوارج در قرن دوم و سوم هجری با پراکندگی فکری و تشتت راهبردی مواجه و ناگزیر به تغییر تاکتیک‌های جنگی خود شدند. مقاله حاضر با روش کتابخانه‌ای، راهبردهای نظامی خوارج را در بازه‌ی ۱۳۲–۲۹۶ ق، از برآمدن عباسیان تا فروپاشی صفاریان، بررسی می‌کند. پرسش اصلی آن است که مهم‌ترین راهبردهای جنگی خوارج در این دوره چه بوده است؟ فرضیه بر آن است که خوارج افزون بر جنگ رویارو، از ترور، ارعاب، جنگ نامنظم، عقب‌نشینی راهبردی، قطع راه‌ها، جذب نیروهای ضدخلافت و اتحاد موقت با آنان بهره بردند. یافته‌ها نشان می‌دهد که خوارج با تکیه بر جنگ چریکی، حملات غافلگیرانه، اختفا در مناطق کوهستانی و بیابانی، سازمان‌دهی جوامع دوردست و همزیستی موقت با گروه‌های غیرهم‌عقیده، مقاومت‌های قابل‌توجهی ترتیب دادند. بااین‌حال، خلافت عباسی با صرف هزینه‌های گسترده، تا حد زیادی این راهبردها را خنثی ساخت و خوارج را به سمت روش‌های غیرمستقیم‌تر همچون ترور، جنگ‌وگریز، اختفای عمیق، مهاجرت و نزدیکی به جوامع بومی دوردست سوق داد. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که اگرچه خوارج از انعطاف‌پذیری تاکتیکی بالایی برخوردار بودند، برتریِ ساختاری و منابعِ خلافت، سرانجام آن‌ها را به حاشیه‌رانیِ راهبردی کشاند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Khawarij War Strategies From the Rise of the Abbasid Caliphate to the Collapse of the Saffarid

نویسندگان English

Kurosh Salehi 1
Esmail Dehani 2
1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 M.A. in History, Department of History, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده English

The Kharijites, during the second and third centuries AH, experienced fragmentation in their doctrines and methods of struggle. Compelled by the temporary withdrawal of the Alids and mawali from the anti-caliphal front, they were forced to adapt their military tactics. This article analyzes the military tactics of the Kharijites in a specific period of Islamic history, from the rise of the Abbasid Caliphate to the collapse of the Saffarids (132–296 AH/750–908 CE). As a revolt-centered movement with an extremist ideology, the Kharijites resisted powers such as the Abbasids, Tahirids, and Saffarids, employing tactics including guerrilla warfare, surprise attacks, concealment in mountainous and desert regions, and the mobilization of remote populations to orchestrate both minor and major resistances. This study demonstrates how these tactics not only ensured the Kharijites' survival against regular armies but also influenced regional military patterns. The research addresses the question: What were the Kharijites' combat methods from the advent of the Abbasid Caliphate to the fall of the Saffarids? Conducted through a historical methodology, the study hypothesizes in response to this question that, in addition to direct confrontation, the Kharijites resorted to assassination, intimidation, irregular warfare, tactical retreats, disruption of supply lines, recruitment of anti-caliphal forces, and temporary alliances with them.

کلیدواژه‌ها English

"War"." War strategies"
"Terror"
"Compromise
"
" Saffarid"
-                    ابن­اثیر، عزالدین (۱۳۷۳) . کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمۀ ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی.
-                    ابن جوزی (۱۴۱۵ ق / ۱۹۹۵ م). المنتظم فی التواریخ الملوک و الامم، تحقیق سهیل زکار، جزء ۶، بیروت: دارالفکر.
-                    ابن طباطبا، محمدبن علی (۱۳۶۰). تاریخ الفخری. ترجمۀ وحید گلپایگانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
-                    ابن عبد ربه (۱۳۵۳ ق/ ۱۹۳۵ م).  العقد الفرید، جلد ۱، قاهره: مطبعه مصطفی محمد.
-                    اشپولر، برتولد (۱۳۶۴).  تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ جواد فلاطوری، تهران: علمی و فرهنگی.
-                    اشعری، علی بن اسماعیل (۱۴۰۰/۱۹۸۰).  کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر،جلد ۶، ویسبادن: فرانز شتاینر.
-                    اطفیش، محمد بن یوسف (۱۴۰۳ ق). شرح کتاب النیل و شفاء العلیل، السعودیه: مکتبه الارشاد.
-                    افقری، فریبا (۱۳۹۹). «تحرکات خوارج در ایران در اوایل دوره عباسی»،  تاریخنامه خوارزمی، شماره ۳۲، صص ۳-۱۸.
-                    البابطین، یوسف الشیخ عبدالمحسن (۱۴۰۹ ق / ۱۹۸۸).  حرکت الخوارج نشأتها و اسبابه، کویت: بینا.
-                    باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۸۳).  یعقوب لیث، تهران: نشر علم.
-                    البرّادی، ابوالقاسم بن ابراهیم (۲۰۱۴ م).  الجواهر المنتقاه، تصحیح و تعلیق احمد بن سعود السیابی، الطبعه الاولی، لندن: دارالحکمه.
-                    بغدادی، عبد القاهر (۱۹۷۷).  الفرق بین الفرق وبیان الفرقة الناجیة، جلد1، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
-                    بیهقی، ابوالفضل (۱۳۶۲).  تاریخ بیهقی، چاپ غنی و فیاض، تهران: انتشارات خواجو.
-                    تاریخ سیستان (۱۳۶۶ ش). تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران: کلاله خاور.
-                    ترکمنی آذر، پروین و پرگاری، صالح (۱۳۸۹).  تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفاریان و علویان، تهران: سمت.
-                    جاحظ، عمرو بن بحر (۱۳۸۴ ق).  رسائل الجاحظ، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قاهره: مکتبة الخانجی.
-                    جعفری، حسین محمد (۱۳۷۱).  تشیع در مسیر تاریخ، ترجمۀ محمد تقی آیت اللهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-                    جهلان (۱۹۹۱).  الفکر السیاسی عند الاباضیه، الجزایر: جمعیه التراث.
-                    حمزه اصفهانی، ابوعبدالله (۱۳۴۶).  تاریخ پیامبران و شاهان، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
-                    دینوری، ابو حنیفه احمد بن داوود (۱۳۶۶).  اخبار الطوال، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
-                    ذکاوتی قراگزلو، علیرضا (۱۳۷۹). «تناسخ و نحله‌های شعوبی متأخر»، معارف، دوره ۱۷، شماره ۵۰/۲، صص ۶۲-۷۳.
-                    رمضانی، مهدی؛ رفیعی، امیرتیمور و محمدی، حسین (۱۴۰۳). «ادوات و ساختار ارتش ایران از ابتدای حکومت ساسانیان تا پایان حکومت علویان»، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۷، صص ۱۶-۳۲.
-                    زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۶۵).  تاریخ مردم ایران، جلد ۲، تهران: امیر کبیر.
-                    زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۸۶).  تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر.
-                    السالمی، نورالدین عبدالله بن حمید (۲۰۰۰ م).  تحفه الأعیان سیره اهل العمان، چاپ ۲، عمان: مکتبه الامام نورالدین السالمی.
-                    شجاعی صائین، علی (۱۳۷۶).  تاریخ تکوین دولت صفاری، تهران: نشر اهل قلم.
-                    شهریاری، ام­البنین؛ صفری فروشانی، نعمت الله (۱۳۹۸). «رهیافت‌های هویت سرزمینی و دینی در کتاب تاریخ سیستان».  پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، شماره ۲۴، صص ۱۳۱-۱۵۷.
-                    صدیقی، غلامحسین (۱۳۷۲).  جنبش‌های دینی ایرانی در قرنهای دوم و سوم هجری، تهران: پاژنگ.
-                    صفری فروشانی، نعمت‌الله (۱۳۷۸).  غالیان، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
-                    صفوت، احمد زکی (۱۳۵۷ ق / ۱۹۳۸ م).  جمهره الرسائل العرب فی عصور العربیه الزاهره، بیروت: المکتبه العلمیه.
-                    ضیائی، علی اکبر (۲۰۰۳ م).  معجم مصادر الاباضیه، تهران: انتشارات بین المللی الهدی.
-                    طبری، محمّد بن جریر (۱۳۶۹ ش).  تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، جلد ۱۳، تهران: اساطیر.
-                    عمرو خلیفه، نامی (۲۰۰۱ م).  دراسات عن الإباضیه، بیروت: دارالغرب الإسلامی.
-                    فروزانی، سید ابوالقاسم (۱۳۷۸). «قیام‌های خوارج در روزگار هارون‌الرشید»،  تاریخ ایران، شماره ۵۹، صص ۱۱۷-۱۳۸.
-                    مفتخری، حسین (۱۳۷۹). «خوارج در ایران»،  تاریخ اسلام، شماره ۲، صص ۱۵۷-۱۷۴.
-                    ملطی شافعی، محمد بن احمد (۱۴۱۳ ق/۱۹۹۳ م).  التنبیه و الرد علی أهل الأهواء و البدع، تحقیق محمد زینهم محمد عزب، قاهره: مکتبة مدبولی.
-                    مؤمنی، محسن؛ محمدزاده، سیده شپول (۱۳۹۸). «چالش‌های مدیریت نیروهای انتظامی در سپاه یعقوب لیث صفاری»،  تاریخ انتظامی، سال 6، (20)، صص ۲۷-۵۰.
-                    نیکبخت، فریده (۱۳۹۴). «علل پذیرش و دفع خوارج توسط مردم ایران در قرن سوم»، جندی‌شاپور، شماره ۴، صص ۹۲-۱۰۶.
-                    الوریمی، بوعجیله (۱۳۹۰).  ناجیه، اسلام خوارج، ترجمۀ عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی. تهران: نشر کتاب توت.
-                    یزدانیان، حسین (۱۳۵۶).  زندگانی یعقوب لیث صفار، تهران: انتشارات توس.
-                    ﯾﻌﻘﻮبی، اﺑﻦ واﺿﺢ (۱۴۲۲ ق).  اﻟﺒﻠﺪان، بیروت: دارالکتب اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ.
-                    یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (۱۳۷۱).  تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، چاپ ششم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
-                    یغمایی، حسن (۱۳۷۰).  تاریخ دولت صفاریان، تهران: دنیای کتاب.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 07 تیر 1405