مطالعات تاریخی جنگ

مطالعات تاریخی جنگ

مداخلات اتحاد جماهیر شوروی در ایران: تحلیل اسناد منتشر نشده ۱۹۴۰–۱۹۴۵

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ و ایران شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی تهران، تهران، ایران
10.22034/hsow.2026.2064909.1624
چکیده
اشغال ایران توسط متفقین در شهریور ۱۳۲۰ به سقوط پهلوی اول و استقرار نیروهای خارجی انجامید. این رویداد یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران است و پیامدهای گسترده‌ای در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و اداری بر جای گذاشت. با وجود پژوهش‌های متعدد در این زمینه، بیشتر مطالعات بر پیامدهای سیاسی و دیپلماتیک تمرکز داشته‌اند و سازوکارهای عملی مداخله شوروی در تضعیف ساختارهای اداری و اقتصادی کمتر بر پایه اسناد آرشیوی بررسی شده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با روش توصیفی‑تحلیلی و تبیینی و با بهره‌گیری از اسناد منتشرنشده آرشیوی، در پی پاسخ به این پرسش است که شوروی با استفاده از چه مکانیسم‌های عینی در دوران جنگ جهانی دوم موجب اختلال در اداره کشور و تضعیف دولت مرکزی ایران شد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد مداخلات شوروی در حوزه‌های اداری‑مالی، امنیتی‑انتظامی، اقتصادی‑تجاری و رسانه‌ای، از طریق تصرف تأسیسات و اموال، محدودسازی اختیارات نهادهای دولتی، اعمال فشار بر فعالیت‌های اقتصادی و کنترل فضای اطلاع‌رسانی، به کاهش کارآمدی دستگاه‌های اجرایی و تضعیف اقتدار دولت مرکزی انجامید. نتایج همچنین بیانگر آن است که این مداخلات در شکل‌گیری بحران‌های سیاسی و اداری پس از جنگ نقش مؤثری داشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Soviet Union Interventions in Iran: Analysis of Unpublished Documents, 1940–1945

نویسندگان English

Marjan Borhani 1
Mikaeel Vahidirad 2
1 Assistant Professor, Department of History and Iranian Studies, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

The Allied occupation of Iran in September 1941 led to the fall of Reza Shah Pahlavi and the establishment of foreign military forces in the country. This event marks one of the most significant turning points in modern Iranian history and had far-reaching consequences in the political, economic, and administrative spheres. Despite numerous studies on this subject, most research has focused on political and diplomatic outcomes, while the practical mechanisms through which the Soviet Union undermined Iran's administrative and economic structures have rarely been examined on the basis of archival documents. Accordingly, employing a descriptive-analytical and explanatory method and drawing on unpublished archival sources, this study seeks to answer the following question: Through what concrete mechanisms did the Soviet Union disrupt the administration of the country and weaken the central government of Iran during World War II? The findings reveal that Soviet interventions occurred in four areas—administrative-financial, security-police, economic-commercial, and media-related. These interventions included the seizure of facilities and property, the restriction of state institutions' authority, the exertion of pressure on economic activities, and the control of the information space. Consequently, they led to a decline in the efficiency of executive bodies and the weakening of central government authority. The results further indicate that these interventions played a significant role in shaping the political and administrative crises of the post-war years.

کلیدواژه‌ها English

Iran, World War II, Allies, Soviet Union, Iran&‌rsquo
s damages
-                     اسنادی از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم (1389). جلد 1 و 4، تهران: مرکز پژوهش و اسناد ریاست جمهوری.
-                     ایران در اشغال متفقین مجموعه اسناد و مدارک (1371). به کوشش صفاءالدین تبراییان، تهران: نشر دیبا.
-                     بولارد، ویلیام و سر کلارمونت اسکرین (1363). شترها باید بروند، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
-                     خاوری نژاد، ابوالفضل (1381). برآورد تولید ناخالص داخلی ایران برای سالهای 1337-1315، تهران: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی.
-                     ذوقی، ایرج (1368). ایران و قدرت‌های بزرگ در جنگ جهانی دوم، تهران: پاژنگ.
-                     فوران، جان (1378). مقاومت شکننده، ترجمه احمد تدین، چاپ دوم، تهران: رسا.
-                     یادداشت های دولت ایران به اتحاد جماهیر شوروی، کوشش، شماره 5910، 11 آذر 1324.
-                     میلسپو، آرتور، آمریکایی ها در ایران، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: البرز، 1370
-                     نوریان، محمد اسماعیل (1357). «نگرشهای متفاوت درباره رژیم حقوقی دریای خزر»، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 14.
- یکتایی، مجید (1354)، تاریخ گمرک در ایران، تهران: نشر دانش.
-                     هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (1368). تاریخ روابط خارجی ایران از پایان جنگ جهانی دوم تا سقوط پهلوی، تهران: البرز
مرکز اسناد ملی ایران
-                     شماره مدرک8270-290، محل در آرشیو ۳۰۴ه‍۳آب‌۱، سند 64.
-                     شماره مدرک321-291، محل در آرشیو۷۰۳ط۱آج‌۱، سند2.
-                     شماره مدرک 28484-293، محل در آرشیو نامشخص، سند شماره 48.
-                     شماره مدرک240014320، محل در آرشیو124ک1آآ1، سند 6، 115، 116.
-                     شماره مدرک 240013619، محل در آرشیو1آآ5ف501،  سند 115.
-                     شماره مدرک240013095، محل در آرشیو 1آآ1ف807، سند 28.
مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران
-                     سال 1318، کارتن 25، پرونده 74، سند 4.
-                     سال 1319، کارتن 15، پرونده 53، سند 99.
-                     سال 1319، کارتن 16، پرونده 8، سند 11.
-                     سال 1319، کارتن 25، پرونده 2، سند 8.
-                     سال 1319، کارتن 25، پرونده 2، سند 10.
-                     سال 1319، کارتن 25، پرونده 2، سند 11.
-                     سال 1319، کارتن 52، پرونده 2، سند 104.
-                     سال 1319، کارتن 52، پرونده 80، سند 18.
-                     سال 1319، کارتن 53، پرونده 130، سند 3.
-                     سال 1320، کارتن 16، پرونده 56، سند 14.
-                     سال 1320، کارتن 16، پرونده 56، سند 104.
-                     سال 1320، کارتن 16، پرونده 56، سند 149.
-                     سال 1320، کارتن 16، پرونده 56.3، سند 152.
-                     سال 1320، کارتن 41، پرونده 164، سند 33.
-                     سال 1320، کارتن 41، پرونده 164، سند 113.
-                     سال 1320، کارتن 41، پرونده 164، سند 124.
-                     سال 1320، کارتن 41، پرونده 279، سند 1.
-                     سال 1321، کارتن 8، پرونده 29، سند 1.
-                     سال 1321، کارتن 49، پرونده 11، سند 39.
-                     سال 1321، کارتن 49، پرونده 11، سند 115.
-                     سال 1321، کارتن 49، پرونده 11، سند 116.
-                     سال 1321، کارتن 52، پرونده 8.2، سند 14.
-                     سال 1321، کارتن 52، پرونده 8.2، سند 15.
-                     Araghi, F (2021). “The Local in the Global: Agriculture, State and Revolution in Iran”, The International Journal of Sociology of Agriculture and Food, Paris, France, 8, pp. 111–125.
-                     Hirschfeld, Yair P (1980). Deutschland und Iran in Speilfeld der Machte,Internationale Beziehungen unter Reza Schah, 1921-1941, 4 Schriftenreihe des Instituts fur Deutsch Geschichte, Universitat Tel Aviv, Dusseldorf: Droste Verlag.
-                     Kozhanov, Nikolay A (2012). The Pretexts and Reasons for the Allied Invasion of Iran in 1941, Iranian Studies, 45:4, 479-497.
-                     League of Nations Treaty Series, vol. 9, pp. 384-413.
-                     Mokhtari, Fariborz (2025). “No One Will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context”, Middle East Journal, Vol. 59, No. 2, Changing Geopolitics.
-                     Reisman, W. Michael (1980). “Termination of the USSR's Treaty Right of Intervention in Iran”, The American Journal of International Law, Vol. 74, No. 1 pp. 144-154.
-                     Rezun, M (1981). The Soviet Union and Iran, Soviet policy in Iran from the beginning of the Pahlavi Dynasty until the Soviet Invasion in 1941 (Alphen aan den Rijn: Sigthoff and Noordhoff, International publishers, BV.
-                     Rudi, Matthee (2013). “Rudeness and Revilement: Russian–Iranian Relations in the Mid-Seventeenth Century”, Iranian Studies, 46:3, 333-357.
-                     Stewart, Richard A (1988). Sunrise at Abadan: The British and Soviet Invasion of Iran1941. New York: Praeger
-                     The Russian State Archive of Socio-Political History (RGASPI) f. 558, o. 2, d. 24 (unnumbered) (Stalin to Chicherin, 22 November 1921).
-                     Treaty of Establishment, Commerce and Navigation, with Final Protocols and Annex, Aug. 25, 1935, Iran-USSR, Art. 15, 176 LNTS 301, 317.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 شهریور 1405